Có. Luật sư và tổ chức hành nghề luật sư phải bồi thường khi lời tư vấn sai do lỗi của họ gây ra thiệt hại thật cho khách hàng. Luật Luật sư ghi rõ nghĩa vụ bồi thường thiệt hại do lỗi gây ra cho khách hàng, và tổ chức hành nghề luật sư phải bồi thường thiệt hại do lỗi mà luật sư của tổ chức mình gây ra. Nhưng "tư vấn sai" trong lời kể của khách hàng và "tư vấn sai" theo nghĩa pháp lý là hai chuyện khác nhau: muốn được bồi thường, bạn phải chứng minh có quan hệ tư vấn, có sai sót vượt khỏi mức cẩn trọng của nghề, có thiệt hại thực tế, và thiệt hại đó sinh ra từ chính sai sót ấy.
Bài này giải thích từng điều kiện bằng ngôn ngữ đời thường, ai là người đứng ra chịu trách nhiệm tuỳ theo mô hình tổ chức hành nghề, những tình huống thường không dẫn tới bồi thường dù khách hàng rất bực, và vì sao không nên chờ quá lâu. Đây là thông tin pháp lý phổ thông theo nguyên lý của Bộ luật Dân sự 2015 và Luật Luật sư; việc cụ thể của bạn cần một người làm nghề độc lập đọc hồ sơ.
Từ "khuyên sai" đến "phải bồi thường": khoảng cách nằm ở đâu
Phần lớn người đến hỏi về chuyện này bắt đầu bằng một kết quả xấu: mất tiền, thua kiện, hồ sơ bị trả, hợp đồng bị đối tác lợi dụng. Từ kết quả xấu, họ suy ngược ra rằng lời khuyên trước đó đã sai. Suy luận này có khi đúng, có khi không. Pháp luật không hỏi kết quả có tốt không mà hỏi người tư vấn đã làm việc với mức cẩn trọng mà một người làm nghề bình thường, ở cùng hoàn cảnh, với cùng thông tin, lẽ ra phải có hay chưa.
Một lời khuyên có thể dẫn tới kết quả xấu mà vẫn đúng nghề: luật sư đã nêu rủi ro, khách hàng chấp nhận rủi ro đó, và rủi ro xảy ra. Ngược lại, một lời khuyên có thể sai nghề mà chưa gây thiệt hại gì, ví dụ luật sư trích một quy định đã hết hiệu lực nhưng bạn chưa kịp làm theo. Trường hợp thứ nhất không có lỗi, trường hợp thứ hai chưa có thiệt hại. Cả hai đều chưa đủ để đòi bồi thường.
Khoảng cách giữa cảm giác "bị khuyên sai" và yêu cầu bồi thường có cơ sở chính là phần chứng minh. Hiểu khoảng cách đó sớm giúp bạn tránh hai sai lầm ngược chiều: bỏ qua một sai sót thật vì nghĩ "luật sư thì ai kiện được", hoặc lao vào một cuộc đòi bồi thường tốn kém chỉ vì kết quả không như mong đợi.
Bốn điều phải chứng minh được
Có quan hệ tư vấn thật. Phải có căn cứ cho thấy người kia đã nhận tư vấn cho bạn về đúng việc đó: hợp đồng dịch vụ pháp lý, phiếu yêu cầu, hoá đơn, thư trao đổi, tin nhắn giao việc. Một câu trả lời thoáng qua trong bữa tiệc hay bình luận trên mạng khó được coi là tư vấn có trách nhiệm. Nếu có hợp đồng, phạm vi công việc trong hợp đồng là thứ người ta đọc đầu tiên.
Có sai sót vượt mức cẩn trọng của nghề. Ví dụ dễ thấy: áp dụng văn bản đã hết hiệu lực, bỏ qua một điều kiện mà ai làm nghề cũng phải kiểm, quên một thời hạn đã được giao theo dõi, không đọc tài liệu khách đã gửi, nói chắc chắn về điều đang còn nhiều cách hiểu mà không cảnh báo. Khó hơn là các trường hợp phán đoán: hai luật sư giỏi có thể nhìn cùng hồ sơ và khuyên khác nhau mà không ai sai nghề.
Có thiệt hại thực tế, tính được. Thiệt hại phải là tổn thất có thật: khoản tiền đã mất, chi phí phải bỏ ra để sửa sai, khoản lợi đáng lẽ đã có nhưng mất đi. Sự bực bội, mất thời gian hay cảm giác bị coi thường khó quy ra tiền nếu không gắn với tổn thất cụ thể.
Thiệt hại sinh ra từ chính sai sót đó. Đây là điều hay vướng nhất. Nếu bạn vẫn sẽ thua kiện kể cả khi luật sư không bỏ lỡ thời hạn, hoặc đối tác vẫn bỏ trốn dù hợp đồng có soạn chặt đến đâu, thì mối liên hệ nhân quả rất yếu. Người xem xét sẽ hỏi: nếu lời khuyên đúng, bạn đã ở vị trí nào?
Ai đứng ra chịu trách nhiệm: luật sư cá nhân hay tổ chức
Khách hàng thường nghĩ tới người luật sư đã nói chuyện với mình. Trong thực tế, đầu mối chịu trách nhiệm với khách hàng thường là tổ chức hành nghề đã ký hợp đồng, sau đó tổ chức có thể yêu cầu luật sư có lỗi hoàn trả theo quy định nội bộ và pháp luật. Bảng dưới tóm tắt theo nguyên lý của Luật Luật sư và Luật Doanh nghiệp; trường hợp cụ thể cần đọc lại hợp đồng và giấy đăng ký hoạt động của bên tư vấn.
| Mô hình bên tư vấn | Ai ký với bạn | Trách nhiệm tài sản theo nguyên lý | Điều nên kiểm |
|---|---|---|---|
| Văn phòng luật sư | Văn phòng, do trưởng văn phòng đại diện | Tổ chức như doanh nghiệp tư nhân: trưởng văn phòng chịu trách nhiệm bằng toàn bộ tài sản của mình | Tên trưởng văn phòng, giấy đăng ký hoạt động |
| Công ty luật hợp danh | Công ty | Thành viên hợp danh chịu trách nhiệm vô hạn về nghĩa vụ của công ty | Danh sách thành viên hợp danh |
| Công ty luật trách nhiệm hữu hạn | Công ty | Chịu trách nhiệm trong phạm vi tài sản của công ty | Công ty có bảo hiểm trách nhiệm nghề nghiệp, hạn mức bao nhiêu |
| Luật sư làm theo hợp đồng lao động cho một doanh nghiệp | Không ký dịch vụ với bạn; tư vấn cho chủ thuê | Quan hệ lao động nội bộ, xử lý theo hợp đồng lao động và nội quy | Đây là pháp chế nội bộ, không phải dịch vụ cho người ngoài |
| Người không có thẻ luật sư nhận làm dịch vụ | Công ty dịch vụ hoặc cá nhân | Trách nhiệm theo hợp đồng dịch vụ và Bộ luật Dân sự; không có cơ chế của nghề luật sư | Giấy tờ pháp lý của bên nhận việc, phạm vi được phép làm |
Điểm cần nhớ: tổ chức hành nghề luật sư có nghĩa vụ mua bảo hiểm trách nhiệm nghề nghiệp cho luật sư của mình. Bảo hiểm không thay đổi việc ai phải chịu trách nhiệm, nhưng ảnh hưởng nhiều tới khả năng thực sự nhận được tiền khi có sai sót lớn.
Đòi theo hợp đồng hay đòi ngoài hợp đồng
Khi bạn đã ký hợp đồng dịch vụ pháp lý, yêu cầu bồi thường thường đi theo đường vi phạm nghĩa vụ hợp đồng: bên cung ứng dịch vụ đã không thực hiện đúng công việc, đúng chất lượng như cam kết. Lợi thế của đường này là phạm vi công việc đã được ghi ra, bạn chỉ cần chỉ ra phần nào đã làm sai hoặc không làm. Bất lợi là hợp đồng có thể có điều khoản giới hạn trách nhiệm, và bạn phải đọc kỹ xem điều khoản đó có hiệu lực tới đâu.
Khi không có hợp đồng, ví dụ một buổi tư vấn miễn phí có ghi lại, hoặc bạn là bên thứ ba bị ảnh hưởng bởi một ý kiến pháp lý viết cho người khác, yêu cầu có thể đi theo đường bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng. Đường này đòi hỏi chứng minh lỗi, thiệt hại và quan hệ nhân quả chặt hơn, và câu hỏi người tư vấn có nghĩa vụ gì với bạn trở thành điểm tranh luận chính.
Với người không học luật, điều quan trọng không phải là gọi đúng tên căn cứ mà là giữ đủ giấy tờ để người làm nghề chọn đường phù hợp. Một hợp đồng, một bản báo giá có ghi phạm vi, một thư xác nhận nhận việc có thể làm cuộc tranh luận ngắn đi rất nhiều.
Những trường hợp thường không dẫn tới bồi thường
Để công bằng với nghề luật, cũng cần nói rõ những tình huống mà khách hàng rất bực nhưng yêu cầu bồi thường khó đứng được. Biết trước giúp bạn tiết kiệm sức cho những trường hợp có cơ sở thật.
- Luật sư đã cảnh báo rủi ro bằng văn bản, bạn vẫn quyết định làm, và rủi ro xảy ra đúng như cảnh báo.
- Bạn cung cấp thông tin sai hoặc thiếu, giấu một giấy tờ quan trọng, và lời khuyên dựa trên thông tin đó.
- Bạn không làm theo lời khuyên, hoặc làm theo một nửa, rồi thiệt hại xảy ra ở phần mình tự quyết.
- Luật thay đổi sau thời điểm tư vấn, trong khi hợp đồng không giao luật sư theo dõi thay đổi cho việc đó.
- Đó là quyết định kinh doanh của bạn (giá bán, chọn đối tác, thời điểm đầu tư), luật sư chỉ tư vấn phần pháp lý.
- Toà án, trọng tài hay cơ quan nhà nước có cách hiểu khác với cách hiểu hợp lý mà luật sư đã đưa ra, trong khi vấn đề vốn còn nhiều quan điểm.
- Lời nói xã giao, ý kiến sơ bộ có ghi rõ là chưa xem hồ sơ, hoặc trả lời ngoài phạm vi công việc đã thoả thuận.
Những trường hợp trên không có nghĩa là luật sư luôn vô can. Nếu cảnh báo mơ hồ, nếu luật sư biết bạn hiểu sai mà không nói lại, hoặc nếu việc theo dõi thay đổi pháp luật nằm trong gói cố vấn thường xuyên, câu chuyện có thể khác.
Thời hiệu: vì sao không nên để quá lâu
Bộ luật Dân sự 2015 đặt thời hiệu khởi kiện tranh chấp hợp đồng là ba năm, tính từ ngày người có quyền yêu cầu biết hoặc phải biết quyền và lợi ích hợp pháp của mình bị xâm phạm; yêu cầu bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng cũng có thời hiệu ba năm tính theo cách tương tự. Mốc "biết hoặc phải biết" thường là lúc kết quả xấu lộ ra, chứ không phải lúc nhận lời khuyên. Cách tính mốc trong từng việc có thể gây tranh cãi, nên đừng tự cho rằng mình còn nhiều thời gian.
Ngoài thời hiệu, thời gian còn làm mất chứng cứ: tin nhắn bị xoá khi đổi điện thoại, nhân viên của tổ chức tư vấn nghỉ việc, thư điện tử nằm trong hộp thư công ty cũ. Nó cũng làm khó việc chứng minh nhân quả, vì càng lâu càng có nhiều sự kiện khác xen vào giữa lời khuyên và thiệt hại.
Một điểm thực tế nữa: nếu tổ chức tư vấn có bảo hiểm trách nhiệm nghề nghiệp, hợp đồng bảo hiểm thường yêu cầu họ thông báo khiếu nại trong thời hạn bảo hiểm. Báo sớm cho bên tư vấn bằng văn bản giúp họ kịp thông báo cho bên bảo hiểm, và điều này có lợi cho cả hai phía.
Thứ tự việc nên làm khi nghi bị tư vấn sai
Khi phát hiện vấn đề, phản xạ tự nhiên là gọi điện trách móc. Thứ tự dưới đây giữ cho bạn bình tĩnh và giữ quyền lợi tốt hơn.
- Xử lý phần nguy cấp trước: có thời hạn nào sắp hết, có việc gì cần làm ngay để thiệt hại không lớn thêm. Việc hạn chế thiệt hại vừa có lợi cho bạn, vừa là nghĩa vụ của bên bị thiệt hại.
- Gom toàn bộ giấy tờ: hợp đồng, thư tư vấn, tin nhắn, hoá đơn, tài liệu bạn đã gửi và ngày gửi.
- Viết lại dòng thời gian: ngày hỏi, ngày nhận lời khuyên, nội dung chính, bạn đã làm gì, kết quả ra sao.
- Xin ý kiến thứ hai từ một người làm nghề độc lập, nói rõ bạn cần đánh giá lời khuyên trước đó có hợp lý ở thời điểm đưa ra hay không.
- Gửi văn bản cho bên tư vấn nêu sự việc, đề nghị giải trình và đề nghị họ thông báo cho bên bảo hiểm nếu có.
- Thương lượng dựa trên con số thiệt hại có chứng từ; nếu không được, cân nhắc hoà giải, trọng tài (nếu có thoả thuận) hoặc toà án.
Nếu cần một góc nhìn ban đầu trước khi chọn người làm nghề cho bước thứ tư, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để sắp xếp câu hỏi, sau đó mang hồ sơ tới người sẽ đọc đầy đủ.
Câu hỏi thường gặp
Luật sư nói miệng, không có văn bản thì có đòi bồi thường được không?
Vẫn có thể, nhưng khó hơn nhiều. Bạn cần chứng minh nội dung lời khuyên bằng cách khác: tin nhắn hỏi lại sau buổi gặp, thư xác nhận, người cùng dự, hoá đơn thanh toán buổi tư vấn. Lời khuyên miệng cho việc lớn là lý do nên xin xác nhận bằng văn bản ngay từ đầu.
Tư vấn miễn phí thì luật sư có phải chịu trách nhiệm không?
Miễn phí không tự động xoá trách nhiệm nghề nghiệp, nhất là khi luật sư đã nhận xem hồ sơ cụ thể. Tuy vậy, buổi tư vấn miễn phí thường ngắn, phạm vi hẹp và có ghi chú giới hạn, nên việc chứng minh sai sót và nhân quả khó hơn. Đánh giá cụ thể cần người làm nghề đọc hồ sơ.
Có thể đòi lại phí luật sư đã trả thay vì đòi bồi thường không?
Có thể yêu cầu cả hai tuỳ hoàn cảnh. Phí đã trả cho phần công việc không được thực hiện hoặc thực hiện sai có thể được yêu cầu hoàn lại theo hợp đồng; thiệt hại phát sinh ngoài khoản phí là yêu cầu bồi thường riêng. Nhiều vụ được giải quyết bằng thoả thuận hoàn phí cộng một phần hỗ trợ.
Kiện luật sư thì có cần thuê một luật sư khác không?
Pháp luật không bắt buộc, nhưng tranh chấp với người làm nghề luật thường cần một người cùng chuyên môn đánh giá mức cẩn trọng của nghề và tính thiệt hại. Bạn nên tìm người không có quan hệ với bên kia và nói rõ ngay từ đầu về xung đột lợi ích.
Thiệt hại về tinh thần có được tính không?
Với vi phạm hợp đồng, Bộ luật Dân sự 2015 cho phép yêu cầu bù đắp tổn thất về tinh thần ở một số trường hợp, nhưng mức độ và cách chứng minh tuỳ vụ. Phần chủ yếu của các yêu cầu loại này vẫn là tổn thất vật chất có chứng từ, nên hãy tập trung vào đó trước.
Luật sư đã nghỉ việc ở công ty luật thì đòi ai?
Thường bạn yêu cầu tổ chức hành nghề đã ký hợp đồng với bạn, vì tổ chức chịu trách nhiệm với khách hàng về dịch vụ do luật sư của mình thực hiện tại thời điểm đó. Việc luật sư rời đi không làm hợp đồng giữa bạn và tổ chức biến mất.