Trước khi cho vay một khoản đáng kể hoặc ký bảo lãnh cho người khác, câu cần hỏi cố vấn là: nếu người đó không trả, bạn phải làm gì, mất bao nhiêu, và lấy lại bằng cách nào. Cho vay là bạn đưa tiền đi và trở thành chủ nợ. Bảo lãnh thì ngược lại: bạn chưa đưa đồng nào, nhưng có thể trở thành người phải trả nợ thay. Hai việc này có rủi ro khác nhau và cần những câu hỏi khác nhau.
Chuyện cho vay, bảo lãnh thường diễn ra giữa người thân, bạn bè, đồng nghiệp, nơi việc hỏi luật sư trước nghe có vẻ thiếu tin tưởng. Tuy vậy, chính vì là quan hệ thân thiết nên khi đổ vỡ thường đau và khó gỡ hơn. Bài này đưa ra chín câu hỏi để mang đi hỏi trước, chia theo hai trường hợp, kèm những điểm nên giữ lại giấy tờ. Bài không tư vấn cho khoản vay cụ thể nào.
Cho vay và bảo lãnh khác nhau ở đâu
Khi cho vay, bạn chuyển tiền cho người vay và họ có nghĩa vụ trả lại đúng hạn, kèm lãi nếu có thoả thuận. Rủi ro của bạn là không đòi được, và mức rủi ro bằng đúng số tiền bạn đã đưa cộng với chi phí đòi. Bạn biết ngay từ đầu mình có thể mất tối đa bao nhiêu.
Khi bảo lãnh, theo nguyên lý của Bộ luật Dân sự, bạn cam kết với bên cho vay, thường là ngân hàng hay một cá nhân khác, rằng sẽ thực hiện nghĩa vụ thay người vay nếu đến hạn mà họ không trả hoặc trả không đúng. Bạn không cầm tiền nhưng đặt tài sản và uy tín của mình làm điểm tựa cho khoản vay của người khác. Phạm vi bảo lãnh có thể là một phần hoặc toàn bộ nghĩa vụ, có thể gồm cả lãi và tiền phạt, tuỳ câu chữ.
Một dạng hay gặp nữa là cho mượn tài sản để người khác thế chấp vay tiền, chẳng hạn đưa sổ đỏ nhà mình cho người thân mang đi thế chấp. Về bản chất, đây cũng là đặt tài sản của mình vào rủi ro của khoản vay người khác. Nhiều gia đình chỉ nhận ra điều này khi ngân hàng gửi thông báo xử lý tài sản.
Năm câu nên hỏi trước khi cho vay
Giấy vay nên ghi những gì để sau này đòi được? Số tiền, ngày giao tiền, cách giao, thời hạn trả, lãi suất nếu có, cách trả, và thông tin nhận dạng của hai bên. Hỏi cố vấn với khoản tiền và quan hệ của bạn thì giấy tay có đủ không, hay nên lập văn bản có công chứng hoặc chứng thực chữ ký.
Lãi suất thoả thuận đến đâu là hợp pháp? Bộ luật Dân sự 2015 đặt trần cho lãi suất thoả thuận trong quan hệ vay dân sự, phần vượt trần không có hiệu lực, và cho vay lãi quá cao có thể bị xử lý nặng hơn. Hỏi cố vấn để đối chiếu mức trần và cách tính đang áp dụng, đừng dựa vào lời truyền miệng.
Có nên yêu cầu tài sản bảo đảm không? Với khoản lớn, có thể đề nghị người vay thế chấp, cầm cố, hoặc có người bảo lãnh. Hỏi cố vấn loại tài sản nào cần đăng ký biện pháp bảo đảm thì mới đối kháng được với người thứ ba, và ai sẽ giữ giấy tờ gốc.
Nên chuyển tiền thế nào? Chuyển khoản có ghi nội dung rõ là tiền cho vay theo giấy vay ngày nào, thay vì đưa tiền mặt hay chuyển không ghi gì. Khi có tranh chấp, một lần chuyển khoản không ghi nội dung có thể bị bên kia giải thích là trả nợ cũ, góp vốn hay tặng cho.
Nếu không trả thì đường đi tiếp là gì? Hỏi trước về trình tự: nhắc nợ, thương lượng, hoà giải, khởi kiện; thời hiệu khởi kiện tính từ khi nào; và những việc không được làm khi đòi nợ, vì đòi nợ sai cách có thể khiến chính người cho vay vi phạm pháp luật.
Bốn câu nên hỏi trước khi ký bảo lãnh
Bảo lãnh của mình là toàn bộ hay một phần, có kèm lãi và phạt không? Đọc kỹ câu chữ về phạm vi. Một câu như bảo lãnh cho mọi nghĩa vụ phát sinh từ hợp đồng tín dụng có thể bao gồm cả những khoản vay bổ sung sau này mà bạn không biết. Hỏi cố vấn cách giới hạn số tiền tối đa và thời hạn bảo lãnh.
Bên cho vay có phải đòi người vay trước rồi mới đòi mình không? Theo nguyên lý chung, các bên có thể thoả thuận bên bảo lãnh chỉ phải trả khi bên được bảo lãnh không có khả năng trả. Nếu không có thoả thuận đó, bạn có thể bị đòi ngay khi người vay chậm trả. Đây là điểm đáng hỏi kỹ nhất.
Tài sản nào của mình đang được đem ra bảo lãnh? Bảo lãnh bằng uy tín cá nhân khác với bảo lãnh kèm thế chấp nhà đất. Nếu tài sản là tài sản chung của vợ chồng, cần có sự đồng ý của cả hai theo quy định về chế độ tài sản vợ chồng. Hỏi cố vấn phần tài sản nào có thể bị xử lý trong trường hợp xấu nhất.
Sau khi trả thay, mình đòi lại người vay thế nào? Người bảo lãnh đã trả thay có quyền yêu cầu người được bảo lãnh hoàn lại. Hỏi cố vấn cần giữ những chứng từ gì ngay từ bây giờ để quyền đòi lại đó dùng được trên thực tế, chứ không chỉ trên giấy.
Giữ lại giấy tờ gì
Câu hỏi trước chỉ có giá trị nếu bạn giữ đủ giấy tờ để chứng minh sau này. Bảng dưới gợi ý những thứ nên lưu cho từng trường hợp:
| Giấy tờ | Khi cho vay | Khi bảo lãnh |
|---|---|---|
| Văn bản chính | Giấy vay hoặc hợp đồng vay có chữ ký hai bên | Bản sao hợp đồng bảo lãnh và hợp đồng vay chính |
| Chứng từ tiền | Sao kê chuyển khoản có ghi nội dung | Chứng từ mỗi lần trả thay, nếu có |
| Tài sản bảo đảm | Hợp đồng thế chấp, giấy đăng ký biện pháp bảo đảm | Danh sách tài sản của bạn được đưa vào bảo lãnh |
| Trao đổi | Tin nhắn hứa trả, xin gia hạn | Thông báo của bên cho vay về tình trạng khoản vay |
| Thông tin người kia | Giấy tờ tuỳ thân, địa chỉ cư trú hiện tại | Thông tin liên lạc để yêu cầu hoàn trả |
Lưu bản chụp ở nơi riêng của bạn, không chỉ trong nhóm trò chuyện chung với người vay, vì nhóm có thể bị xoá.
Khi nào nên từ chối, và từ chối thế nào cho nhẹ
Có những tín hiệu cho thấy nên dừng lại: người vay không muốn ký giấy, không muốn chuyển khoản, giấu mục đích vay, hoặc khoản vay dùng để trả một khoản nợ khác đang quá hạn. Với bảo lãnh, tín hiệu đáng ngại là ngân hàng hay bên cho vay đã từ chối người vay trước đó và chỉ chấp nhận khi có bạn đứng ra.
Nguyên tắc chung mà nhiều cố vấn nhắc là chỉ cho vay hoặc bảo lãnh số tiền bạn chấp nhận được nếu mất hẳn, mà không ảnh hưởng đến chi tiêu thiết yếu của gia đình. Nếu khoản đó vượt quá khả năng chịu đựng, việc từ chối là bảo vệ cả hai bên.
Từ chối không nhất thiết là cắt quan hệ. Bạn có thể đề xuất mức nhỏ hơn, hỗ trợ theo cách khác như giới thiệu kênh vay chính thức, hoặc nói rõ gia đình đã có nguyên tắc không bảo lãnh cho ai. Nói về nguyên tắc chung thường nhẹ hơn nói về sự nghi ngờ với một người cụ thể.
Vợ chồng, cha mẹ và con cái: những điều hay bị quên
Trong nhiều gia đình, một người đứng ra cho vay hoặc bảo lãnh mà người còn lại không biết. Khi tiền hoặc tài sản đó là tài sản chung, sự thiếu đồng thuận có thể dẫn tới tranh chấp ngay trong gia đình, và đôi khi ảnh hưởng đến hiệu lực của giao dịch. Hỏi cố vấn trước giúp bạn biết khi nào cần chữ ký của cả hai vợ chồng.
Cha mẹ lớn tuổi hay được nhờ đứng tên bảo lãnh hoặc cho mượn sổ đỏ để con, cháu vay làm ăn. Đây là tình huống cần cẩn trọng gấp đôi, vì tài sản đó thường là chỗ ở duy nhất. Nếu bạn là con cái muốn giúp cha mẹ hiểu rủi ro, bạn có thể đưa cha mẹ đi hỏi cố vấn để có người ngoài giải thích một cách trung lập.
Khi người cho vay hoặc người bảo lãnh qua đời, quyền đòi nợ và nghĩa vụ bảo lãnh không tự biến mất mà liên quan tới di sản. Vì vậy, giấy tờ cho vay, bảo lãnh nên được cất cùng hồ sơ gia đình, và ít nhất một người thân tin cậy biết chúng ở đâu. Với tình huống đã phát sinh tranh chấp, nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc gặp luật sư trực tiếp để có hướng xử lý cụ thể.
Ví dụ giả định: hai cách giúp cùng một người bạn
Ví dụ giả định: chị Hạnh có một người bạn mở tiệm bánh ở Huế cần vốn mua lò mới. Người bạn đưa ra hai lựa chọn: chị cho vay trực tiếp một khoản, hoặc chị ký bảo lãnh để ngân hàng cho bạn vay số tiền lớn hơn gấp ba. Nghe qua, lựa chọn thứ hai có vẻ nhẹ nhàng vì chị không phải bỏ tiền ra.
Khi đi hỏi cố vấn, chị nhận ra bức tranh ngược lại. Với lựa chọn cho vay, mức mất tối đa là số tiền chị đưa, và chị chủ động quyết định đưa bao nhiêu. Với lựa chọn bảo lãnh, mức chị có thể phải trả là cả khoản vay lớn hơn gấp ba, cộng lãi và phạt nếu hợp đồng bảo lãnh bao gồm, và ngân hàng có thể đòi chị theo đúng câu chữ đã ký. Ngoài ra, hợp đồng bảo lãnh dự thảo còn có câu bảo lãnh cho mọi khoản vay phát sinh trong tương lai giữa ngân hàng và người bạn.
Sau buổi hỏi, chị chọn cho vay một khoản nhỏ hơn mức bạn cần, có giấy vay ghi rõ thời hạn và cách trả theo tháng, chuyển khoản có nội dung. Người bạn tự tìm thêm phần còn lại. Quan hệ của hai người không bị ảnh hưởng, và chị biết rõ giới hạn rủi ro của mình. Đây chỉ là một cách xử lý; với tình huống khác, cố vấn có thể khuyên khác.
Câu hỏi thường gặp
Ký làm chứng trong giấy vay có phải trả nợ thay không?
Theo nguyên lý, người làm chứng chỉ xác nhận sự việc vay mượn đã diễn ra, không cam kết trả thay. Tuy vậy, nhiều giấy viết tay ghi mơ hồ, khiến chữ ký làm chứng bị hiểu là bảo lãnh. Trước khi ký, hãy đọc rõ mình ký với tư cách gì và yêu cầu ghi rõ chữ người làm chứng.
Cho vay không lấy lãi có cần giấy tờ không?
Vẫn nên có. Cho vay không lãi vẫn là vay, người vay vẫn phải trả gốc đúng hạn. Một giấy vay đơn giản ghi số tiền và thời hạn giúp tránh hiểu nhầm thành tiền cho tặng, nhất là khi có người thân khác hoặc người thừa kế tham gia sau này.
Đã ký bảo lãnh rồi có rút lại được không?
Thường không thể tự rút lại khi khoản vay đã được giải ngân, trừ khi hợp đồng có cơ chế hoặc bên nhận bảo lãnh đồng ý. Bạn có thể đề nghị thay thế bằng tài sản bảo đảm khác hoặc người bảo lãnh khác. Nên hỏi cố vấn với hợp đồng cụ thể đang có.
Người vay là doanh nghiệp của bạn bè thì có khác không?
Có. Doanh nghiệp là một chủ thể riêng; nếu công ty không trả, bạn đòi công ty, và việc đòi người góp vốn hay người quản lý phụ thuộc vào loại hình doanh nghiệp. Nếu bạn còn ký bảo lãnh cá nhân cho nợ của công ty, rủi ro của bạn lớn hơn nhiều.
Có nên cho vay qua người trung gian không?
Cho vay qua trung gian làm rối câu hỏi ai là người vay, ai là người nhận tiền. Nếu buộc phải qua trung gian, nên để người vay thật ký giấy, ghi rõ vai trò của người ở giữa, và chuyển khoản thẳng cho người vay khi có thể.
Cho người thân vay tiền mua nhà mà nhà đứng tên họ thì có rủi ro gì?
Nhà đứng tên người vay là tài sản của họ, khoản tiền bạn đưa chỉ là món nợ. Nếu người vay có nhiều chủ nợ hoặc gia đình họ có biến cố, bạn đứng ngang hàng với các chủ nợ khác. Hỏi cố vấn có nên lập hợp đồng vay có thế chấp chính căn nhà đó không.