Câu hỏi mở ("có những cách nào", "rủi ro lớn nhất là gì") dùng ở đầu để thấy bức tranh; câu hỏi đóng ("có hay không", "trước hay sau ngày nào") dùng ở cuối để chốt điều cần làm. Người hỏi luật thường mắc một trong hai lỗi: hỏi toàn câu đóng nên chỉ nhận được "có" hoặc "không" mà không hiểu vì sao, hoặc hỏi toàn câu mở nên nhận một bài giảng dài mà vẫn không biết ngày mai làm gì.
Bài này giúp bạn soạn danh sách câu hỏi trước khi gặp luật sư cố vấn, gọi tổng đài hay gõ vào một kênh hỏi đáp trực tuyến. Mọi ví dụ là ví dụ giả định, chỉ minh hoạ cách đặt câu, không phải lời khuyên cho tình huống thật.
Câu hỏi đóng và câu hỏi mở khác nhau thế nào
Câu hỏi đóng. Có một số ít câu trả lời có thể đoán trước: có hoặc không, đúng hoặc sai, một con số, một ngày. Ví dụ: "Hợp đồng này có điều khoản cho bên thuê chấm dứt sớm không?", "Mình có phải trả lời văn bản này bằng giấy không?". Câu đóng cho bạn sự rõ ràng và giúp chốt hành động.
Câu hỏi mở. Cho phép người trả lời trình bày rộng, theo hiểu biết của họ. Ví dụ: "Với hợp đồng này, mình đang ở thế nào?", "Nếu bên kia không hợp tác, chuyện có thể diễn biến ra sao?". Câu mở giúp bạn thấy những điều mình chưa nghĩ tới, nhất là rủi ro ngoài tầm nhìn của người không làm nghề.
Câu hỏi có điều kiện. Là loại lai giữa hai bên: "Nếu mình trả nhà trước hạn hai tháng thì có mất tiền cọc không?". Loại câu này rất hữu ích khi bạn đang cân nhắc vài phương án và muốn biết hệ quả của từng phương án.
Câu hỏi làm rõ. Dùng khi đã nhận câu trả lời: "Khi anh nói rủi ro trung bình, ý là có khả năng mất tiền hay chỉ là mất thời gian?". Đây là loại câu người hỏi luật hay quên nhất, trong khi nó quyết định bạn có hiểu đúng lời khuyên hay không.
Thứ tự hỏi: từ rộng tới hẹp
Một buổi tư vấn hiệu quả thường đi theo hình phễu. Bạn bắt đầu bằng một hai câu hỏi mở để người tư vấn nói ra cách họ nhìn toàn bộ chuyện: điểm mạnh, điểm yếu, các con đường có thể đi. Sau đó bạn thu hẹp bằng câu hỏi có điều kiện để so các phương án. Cuối cùng, bạn chốt bằng câu hỏi đóng về những việc cụ thể: làm gì trước, hạn chót nào, cần giấy tờ gì.
Đảo ngược thứ tự này là lỗi phổ biến. Người đang lo thường lao ngay vào câu đóng mà mình thấy gấp nhất: "Mình có bị phạt không?". Người tư vấn trả lời "có thể", và bạn vẫn không biết vì sao, mức độ ra sao, có cách nào giảm thiểu. Nếu bắt đầu bằng "Với những gì mình kể, rủi ro pháp lý lớn nhất là gì?", câu trả lời sẽ chứa cả chuyện có bị phạt hay không, lẫn những rủi ro khác có khi còn đáng lo hơn.
Thứ tự phễu cũng giúp bạn quản lý thời gian. Nếu buổi tư vấn chỉ có ba mươi phút, phần câu hỏi mở nên chiếm khoảng một phần ba, phần so phương án một phần ba, và phần chốt việc một phần ba còn lại. Để dành năm phút cuối cho câu hỏi làm rõ và tóm lược lại những gì đã hiểu.
Biến một câu hỏi lớn thành chuỗi câu hỏi nhỏ
Câu hỏi lớn như "chuyện này giải quyết thế nào" khó trả lời trong một lần. Chia nó thành chuỗi câu nhỏ theo phễu giúp cả bạn và người tư vấn đi từng bước. Ví dụ giả định dưới đây là chuyện góp vốn mở quán với bạn bè, nay muốn rút.
| Bước | Loại câu | Câu hỏi mẫu |
|---|---|---|
| Mở đầu | Mở | Với thoả thuận góp vốn đang có, quyền và nghĩa vụ của mình khi muốn rút ra là gì? |
| Rủi ro | Mở | Rủi ro lớn nhất nếu mình rút ra bây giờ là gì, cả về tiền lẫn về trách nhiệm với các khoản nợ của quán? |
| So phương án | Có điều kiện | Nếu mình chuyển phần góp cho một người khác trong nhóm thì khác gì so với việc đề nghị cả nhóm hoàn lại tiền? |
| So phương án | Có điều kiện | Nếu các bạn không đồng ý hoàn lại, mình còn những lựa chọn nào trước khi phải nhờ cơ quan giải quyết? |
| Chốt việc | Đóng | Mình có cần lập văn bản ghi nhận việc rút vốn không, và văn bản đó cần những ai ký? |
| Chốt việc | Đóng | Trước khi nói chuyện với nhóm, mình nên gom đủ những giấy tờ nào? |
| Làm rõ | Làm rõ | Khi anh nói "tuỳ thoả thuận", cụ thể là điều khoản nào trong thoả thuận quyết định chuyện này? |
Chuỗi bảy câu này đủ cho một buổi tư vấn ngắn. Mỗi câu có một mục đích rõ, và câu trả lời của câu trước giúp bạn điều chỉnh câu sau. Nếu thấy một câu không còn cần thiết sau khi nghe trả lời, cứ bỏ qua.
Những kiểu câu hỏi nên tránh
Một số kiểu câu hỏi tự làm hỏng câu trả lời mà người hỏi không nhận ra:
- Câu hỏi dẫn dắt — "Mình đúng đúng không?", "Họ sai rõ ràng rồi phải không?". Câu này đẩy người tư vấn về phía đồng ý, hoặc khiến họ phải dè dặt sửa lại, mất thời gian.
- Câu hỏi gộp nhiều ý — "Mình có phải trả tiền không, nếu có thì bao nhiêu, và có cách nào khỏi trả không?". Người trả lời dễ chỉ trả lời ý đầu hoặc ý cuối. Tách thành ba câu.
- Câu hỏi đòi đảm bảo — "Làm vậy chắc chắn thắng chứ?". Người làm nghề nghiêm túc không thể và không được hứa chắc kết quả. Thay bằng "khả năng và rủi ro của cách làm này ra sao?".
- Câu hỏi thiếu bối cảnh — "Tiền cọc có được lấy lại không?". Thiếu thông tin cọc cho việc gì, giấy tờ ghi gì, ai làm sai trước, thì không ai trả lời có trách nhiệm được.
- Câu hỏi về người khác mà không có thông tin — "Họ sẽ làm gì tiếp?". Người tư vấn chỉ có thể nêu các khả năng, nên hỏi theo dạng "các khả năng bên kia có thể làm là gì, mình nên chuẩn bị cho khả năng nào?".
- Câu hỏi nhờ làm điều trái luật — hỏi cách né, giấu, hợp thức hoá điều sai. Người tư vấn đúng mực sẽ từ chối, và chính câu hỏi đó có thể khiến bạn mất đi một mối quan hệ cố vấn tốt.
Hỏi qua kênh viết khác hỏi trực tiếp
Khi gặp trực tiếp hoặc gọi video, bạn có thể hỏi tiếp ngay khi chưa hiểu. Khi hỏi qua thư điện tử, mục hỏi đáp hay tin nhắn, mỗi lượt qua lại có thể mất vài giờ hoặc vài ngày. Vì vậy, câu hỏi viết cần chặt hơn: đủ bối cảnh, rõ phạm vi, và tốt nhất là đánh số để người trả lời đi theo từng ý.
Một mẹo hữu ích khi hỏi bằng chữ là gửi kèm câu hỏi mở và câu hỏi đóng cùng lúc. Ví dụ: "1. Với hợp đồng đính kèm, rủi ro lớn nhất của bên mình là gì? 2. Riêng điều khoản phạt chậm giao hàng, nếu bên mình chậm năm ngày thì có bị áp dụng không?". Người trả lời sẽ cho bạn cả bức tranh lẫn câu trả lời cụ thể trong một lượt, đỡ phải hỏi lại nhiều vòng.
Với trợ lý AI, cách hỏi theo phễu cũng có tác dụng, nhưng bạn cần thêm một bước kiểm tra: câu trả lời của máy có thể nghe rất chắc mà vẫn dựa trên quy định đã cũ. Dùng AI để chuẩn bị chuỗi câu hỏi và hiểu thuật ngữ là hợp lý; còn những câu đóng quyết định hành động, nhất là khi liên quan tới tiền, thời hạn hay quan hệ lâu dài, nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc người làm nghề mà bạn tin cậy để chốt.
Khi người tư vấn hỏi ngược lại bạn
Buổi tư vấn là cuộc trò chuyện hai chiều. Người làm nghề giỏi thường hỏi lại bạn rất nhiều, và phần lớn là câu đóng: hợp đồng ký ngày nào, có ai làm chứng không, tiền chuyển khoản hay tiền mặt, bên kia đã trả lời bằng văn bản chưa. Những câu này không phải để kiểm tra bạn, mà để xác định dữ kiện nào quyết định câu trả lời.
Với câu hỏi đóng, cách trả lời tốt nhất là trả lời đúng điều được hỏi trước, rồi mới giải thích nếu cần. Ví dụ, khi được hỏi "có hợp đồng bằng giấy không", câu trả lời "không có, chỉ có tin nhắn thống nhất giá và ngày giao" tốt hơn nhiều so với một đoạn kể dài về việc hai bên quen nhau thế nào. Nếu không biết, nói thẳng "không nhớ chắc, sẽ kiểm tra lại" thay vì đoán cho xong.
Ghi lại những câu người tư vấn hỏi mà bạn chưa trả lời được. Đó là danh sách việc cần làm sau buổi gặp: lục lại giấy tờ, hỏi người thân, xin sao kê. Nhiều khi chính những câu hỏi ngược đó cho bạn biết người tư vấn đang nghĩ tới hướng nào, và giúp lần hỏi sau đi thẳng vào đúng điểm.
Soạn danh sách câu hỏi trong hai mươi phút
Quy trình dưới đây giúp bạn có một danh sách gọn để mang tới buổi tư vấn hoặc gửi kèm bản tóm tắt.
- Viết lại mục tiêu chính trong một câu ở đầu trang.
- Viết ra mọi câu hỏi đang có trong đầu, không cần sắp xếp, không tự kiểm duyệt.
- Gạch bỏ những câu trùng ý, gộp những câu nói cùng một chuyện.
- Tách những câu gộp nhiều ý thành nhiều câu đơn.
- Đánh dấu từng câu là mở, có điều kiện hay đóng, rồi sắp theo thứ tự phễu.
- Chọn ra ba câu quan trọng nhất và đánh dấu sao, để nếu hết giờ thì ít nhất ba câu này đã được trả lời.
- Để trống một khoảng dưới mỗi câu để ghi câu trả lời ngay trong buổi tư vấn.
Danh sách này không phải kịch bản bắt buộc. Người tư vấn có thể dẫn cuộc trò chuyện theo hướng khác vì họ thấy điều bạn chưa thấy. Cứ linh hoạt, nhưng trước khi kết thúc, liếc lại ba câu có dấu sao xem đã có câu trả lời chưa.
Câu hỏi thường gặp
Có nên gửi trước danh sách câu hỏi cho người tư vấn không?
Nên, nhất là khi buổi tư vấn ngắn hoặc qua kênh trực tuyến. Người tư vấn có thời gian chuẩn bị, tra cứu những điểm cần kiểm tra, và có thể báo trước câu nào nằm ngoài phạm vi họ trả lời được.
Người tư vấn trả lời dài mà mình vẫn chưa hiểu thì làm sao?
Dùng câu hỏi làm rõ theo dạng nhắc lại: "Theo mình hiểu thì việc cần làm trước là A, sau đó là B, đúng không?". Câu này buộc cả hai bên kiểm tra lại cách hiểu, và người tư vấn sẽ sửa ngay chỗ bạn hiểu lệch.
Hỏi nhiều câu quá có làm phiền người tư vấn không?
Câu hỏi có chuẩn bị không làm phiền ai; câu hỏi lặp lại vì chưa đọc kỹ câu trả lời trước mới làm tốn thời gian. Nếu danh sách dài, sắp theo ưu tiên và hỏi trước người tư vấn xem buổi này nên tập trung vào những câu nào.
Câu hỏi "nên làm gì" có phải câu hỏi tốt không?
Đó là câu hỏi mở hợp lý ở cuối buổi, sau khi người tư vấn đã nắm đủ thông tin. Hỏi ngay từ đầu thì câu trả lời thường là "còn tuỳ". Kèm theo mục tiêu của bạn, câu hỏi này sẽ nhận được lời khuyên cụ thể hơn.
Hỏi về luật nói chung và hỏi về chuyện của mình khác nhau thế nào?
Câu hỏi chung như "luật quy định gì về tiền cọc" có thể tự tìm hiểu qua văn bản pháp luật và tài liệu phổ biến. Câu hỏi về chuyện của mình cần người tư vấn đọc giấy tờ thật và áp dụng vào hoàn cảnh cụ thể, nên đó mới là thứ đáng dành thời gian buổi tư vấn.
Có nên ghi âm khi hỏi để khỏi phải ghi chép không?
Nếu muốn ghi âm, bạn nên hỏi ý người tư vấn trước và chỉ ghi khi họ đồng ý. Dù có ghi âm, vẫn nên tự ghi chép câu trả lời cho ba câu hỏi quan trọng nhất ngay trong buổi, vì nghe lại cả buổi thường mất nhiều thời gian hơn bạn nghĩ.