Câu miễn trừ trách nhiệm của bên tư vấn có tác dụng thật, nhưng không có tác dụng vô hạn. Câu khoanh phạm vi tư vấn (chỉ dựa trên tài liệu đã nhận, chỉ theo pháp luật Việt Nam) thường được tôn trọng. Câu giới hạn mức bồi thường ở một con số hợp lý thường có giá trị nếu hai bên đã thoả thuận rõ. Còn những câu loại bỏ hoàn toàn trách nhiệm, nhất là với sai sót nghiêm trọng hay lỗi cố ý, hoặc nằm trong hợp đồng theo mẫu mà bạn không được bàn, thì khó đứng được theo nguyên lý của Bộ luật Dân sự 2015 và pháp luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.
Bài này dành cho người sắp ký hoặc đã ký hợp đồng dịch vụ với một bên tư vấn pháp lý và muốn hiểu những dòng chữ nhỏ ở cuối có nghĩa gì khi có chuyện. Cách đọc phần giả định và câu bảo lưu trong thư tư vấn là một chủ đề riêng; ở đây tập trung vào giá trị pháp lý của các câu miễn trừ, giới hạn trách nhiệm. Đánh giá cho hợp đồng cụ thể cần người làm nghề độc lập đọc toàn văn.
Bốn loại câu hay gặp
Câu khoanh phạm vi. Ví dụ: "Ý kiến này chỉ dựa trên các tài liệu khách hàng cung cấp đến ngày…, theo pháp luật Việt Nam có hiệu lực tại thời điểm đó". Câu này không miễn trách nhiệm cho việc làm sai trong phạm vi; nó chỉ nói rõ phạm vi ở đâu. Đây là câu hợp lý và gần như luôn được tôn trọng.
Câu giới hạn mức bồi thường. Ví dụ: "Tổng trách nhiệm của bên tư vấn không vượt quá… lần phí dịch vụ đã nhận" hoặc "không vượt quá hạn mức bảo hiểm trách nhiệm nghề nghiệp". Câu này không xoá trách nhiệm, chỉ đặt trần. Giá trị của nó phụ thuộc vào việc hai bên có thật sự thoả thuận và con số có hợp lý không.
Câu loại trừ một loại thiệt hại. Ví dụ: "Bên tư vấn không chịu trách nhiệm về thiệt hại gián tiếp, mất lợi nhuận, mất cơ hội kinh doanh". Loại câu này phổ biến trong hợp đồng thương mại giữa các doanh nghiệp. Ranh giới giữa thiệt hại trực tiếp và gián tiếp có thể gây tranh cãi khi áp vào sự việc cụ thể.
Câu loại trừ toàn bộ. Ví dụ: "Bên tư vấn không chịu bất kỳ trách nhiệm nào dưới mọi hình thức đối với việc khách hàng sử dụng ý kiến tư vấn". Đây là câu yếu nhất về mặt pháp lý nếu đặt cạnh một hợp đồng mà khách hàng trả tiền để nhận chính ý kiến đó; nó mâu thuẫn với bản chất của dịch vụ.
Nguyên lý: tự do thoả thuận nhưng có giới hạn
Bộ luật Dân sự 2015 tôn trọng quyền tự do thoả thuận của các bên. Hai bên ngang hàng, đã bàn bạc, cùng hiểu rủi ro, có thể thoả thuận giới hạn trách nhiệm ở mức nào đó; đó là một phần của việc định giá dịch vụ. Một doanh nghiệp lớn có phòng pháp chế, đàm phán từng điều khoản với công ty luật, khó có thể sau này nói mình không hiểu câu giới hạn đã ký.
Tuy vậy, thoả thuận không được vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội. Câu chữ dùng để che đậy lỗi cố ý, gian dối của bên tư vấn khó được chấp nhận. Một câu "miễn trừ mọi trách nhiệm" trong hợp đồng mà nghĩa vụ chính của bên tư vấn chính là đưa ra ý kiến đúng nghề thì bị đặt câu hỏi: nếu bên tư vấn không chịu trách nhiệm gì về ý kiến của mình, hợp đồng còn lại nghĩa vụ gì?
Thêm vào đó, nghĩa vụ của luật sư và tổ chức hành nghề không chỉ đến từ hợp đồng mà còn từ Luật Luật sư và quy tắc nghề nghiệp. Việc một hợp đồng ghi "không chịu trách nhiệm" không làm biến mất những nghĩa vụ nghề nghiệp đó, kể cả khi nó có thể ảnh hưởng tới phần tiền bạn đòi được.
Hợp đồng theo mẫu và điều kiện chung: bên đưa ra mẫu chịu thiệt
Nhiều dịch vụ tư vấn trực tuyến, gói hỏi đáp thu phí, ứng dụng kết nối dùng hợp đồng theo mẫu hoặc điều khoản sử dụng mà khách hàng chỉ có thể bấm đồng ý. Bộ luật Dân sự 2015 có quy định riêng cho hợp đồng theo mẫu: nếu hợp đồng theo mẫu có điều khoản miễn trách nhiệm của bên đưa ra mẫu, tăng trách nhiệm hoặc loại bỏ quyền lợi chính đáng của bên kia, thì điều khoản đó không có hiệu lực, trừ trường hợp có thoả thuận khác. Khi điều khoản có thể hiểu theo nhiều nghĩa, cách hiểu có lợi cho bên không đưa ra mẫu được ưu tiên.
Với cá nhân, hộ gia đình dùng dịch vụ cho nhu cầu sinh hoạt, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023 cũng có quy định về những điều khoản không có hiệu lực trong hợp đồng giao kết với người tiêu dùng, trong đó có điều khoản loại trừ trách nhiệm của bên kinh doanh đối với người tiêu dùng. Việc một dịch vụ tư vấn cụ thể có thuộc phạm vi này hay không, và điều khoản nào bị ảnh hưởng, cần người làm nghề đánh giá; nhưng ý chính là người dùng cá nhân không đứng trơ trọi trước những dòng chữ nhỏ.
Điều này không có nghĩa bạn có thể bỏ qua điều khoản khi ký. Nó chỉ có nghĩa là khi đã có chuyện, đừng vội cho rằng mình mất quyền chỉ vì đã bấm "đồng ý".
Đọc nhanh: câu nào thường đứng được, câu nào khó
Bảng dưới là cách nhìn theo nguyên lý, giúp bạn biết nên hỏi lại điều gì. Kết luận cho từng hợp đồng vẫn phụ thuộc vào câu chữ, cách giao kết và hoàn cảnh hai bên.
| Câu chữ | Thường có tác dụng khi | Thường khó đứng được khi | Nên hỏi lại trước khi ký |
|---|---|---|---|
| Chỉ dựa trên tài liệu khách hàng cung cấp | Sai sót đến từ tài liệu thiếu hoặc sai mà bên tư vấn không có cách biết | Bên tư vấn có tài liệu nhưng không đọc, hoặc lẽ ra phải hỏi thêm | Danh sách tài liệu nào đã được xem |
| Trần bồi thường bằng bội số phí | Doanh nghiệp đã đàm phán, con số tương xứng với rủi ro | Trần quá thấp so với giá trị giao dịch, bị cài trong mẫu không được bàn | Trần có tính theo hạn mức bảo hiểm không |
| Loại trừ thiệt hại gián tiếp, mất lợi nhuận | Giao dịch thương mại giữa các bên ngang hàng | Thiệt hại thực chất là trực tiếp nhưng bị gọi tên là gián tiếp | Định nghĩa thiệt hại trực tiếp trong hợp đồng |
| Không chịu trách nhiệm dưới mọi hình thức | Rất hiếm khi có tác dụng trọn vẹn | Mâu thuẫn với nghĩa vụ chính của dịch vụ; lỗi cố ý; hợp đồng theo mẫu | Đề nghị thay bằng câu giới hạn có con số |
| Ý kiến chỉ để tham khảo | Thông tin chung, không thu phí, không xem hồ sơ | Bạn trả phí để nhận ý kiến về đúng việc của mình | Dịch vụ này là tư vấn việc cụ thể hay thông tin chung |
Nếu thấy câu loại trừ toàn bộ trong hợp đồng của một tổ chức hành nghề, đó cũng là một tín hiệu về cách họ nhìn trách nhiệm của mình, đáng để hỏi trước khi ký.
Phía bên tư vấn: vì sao những câu giới hạn hợp lý là cần thiết
Để công bằng, cũng cần hiểu vì sao bên tư vấn đưa ra các câu giới hạn. Một ý kiến pháp lý về giao dịch vài trăm tỷ đồng mà phí dịch vụ chỉ bằng một phần rất nhỏ, nếu không có giới hạn, có thể khiến cả tổ chức tư vấn đổ vỡ vì một sai sót. Không ai làm nghề nổi nếu mỗi việc đều treo rủi ro vô hạn. Câu giới hạn hợp lý là cách để giá dịch vụ phản ánh đúng mức rủi ro hai bên chấp nhận.
Câu khoanh phạm vi cũng bảo vệ khách hàng theo một cách: nó cho bạn biết chính xác ý kiến dựa trên gì, để khi tình hình thay đổi, bạn biết cần hỏi lại. Một ý kiến không có phạm vi rõ ràng mới là thứ nguy hiểm, vì bạn dễ dùng nó cho những việc nó chưa từng xem xét.
Điều nên phản đối không phải là việc có câu giới hạn, mà là câu giới hạn không tương xứng, không được bàn, hoặc được dùng để né những sai sót cơ bản của nghề.
Đã có chuyện: câu miễn trừ ảnh hưởng thế nào tới thương lượng
Khi sai sót đã xảy ra, câu miễn trừ thường là thứ đầu tiên bên tư vấn đưa ra trong thư trả lời. Đừng coi đó là kết luận cuối cùng. Hãy tách hai câu hỏi: sai sót có thuộc phạm vi đã khoanh hay không, và nếu có thì trần bồi thường đang ghi có giá trị trong hoàn cảnh của bạn không. Câu khoanh phạm vi chỉ giúp bên tư vấn khi sai sót thật sự nằm ngoài phạm vi; nếu nằm trong, nó không giúp gì.
Trong thương lượng, trần bồi thường thường đóng vai trò mốc tham chiếu hơn là con số cố định. Bên tư vấn muốn dừng ở trần; bạn có thể lập luận trần không áp dụng vì lỗi nghiêm trọng, vì hợp đồng theo mẫu hoặc vì bạn là người tiêu dùng. Kết quả thường nằm đâu đó giữa hai lập trường, tuỳ độ vững của từng lập luận. Một người làm nghề độc lập sẽ giúp bạn biết lập luận nào nặng ký, tránh đòi theo cảm tính.
Bàn lại câu miễn trừ trước khi ký
Thời điểm tốt nhất để xử lý câu miễn trừ là trước khi ký, khi bạn còn quyền chọn người tư vấn khác. Thứ tự gợi ý:
- Đọc riêng phần giới hạn, miễn trừ trách nhiệm, đánh dấu từng câu thuộc loại nào trong bốn loại ở trên.
- Ước tính thiệt hại tối đa nếu việc của bạn hỏng, so với trần bồi thường đang ghi.
- Hỏi bên tư vấn về bảo hiểm trách nhiệm nghề nghiệp và hạn mức, để biết trần có gắn với bảo hiểm không.
- Đề nghị thay câu loại trừ toàn bộ bằng câu giới hạn có con số, và ghi rõ giới hạn không áp dụng cho lỗi cố ý, gian dối.
- Nếu giao dịch lớn, cân nhắc trả phí cao hơn để có trần cao hơn, hoặc đề nghị bên tư vấn mua thêm bảo hiểm cho riêng việc này.
- Lưu lại thư trao đổi về những điểm đã bàn, kể cả điểm không được chấp nhận.
Nếu bạn đã ký rồi và đang có chuyện, đừng tự kết luận mình mất quyền. Hãy mang hợp đồng, thư tư vấn và chứng từ thiệt hại tới một người làm nghề độc lập để đánh giá câu chữ trong hoàn cảnh cụ thể.
Câu hỏi thường gặp
Thư tư vấn ghi "chỉ để tham khảo" thì luật sư có bị ràng buộc không?
Nếu bạn trả phí để luật sư xem xét đúng việc của mình và đưa ra ý kiến, câu "tham khảo" khó làm biến mất trách nhiệm nghề nghiệp. Câu đó có ý nghĩa hơn với thông tin chung, không thu phí, không dựa trên hồ sơ cụ thể.
Trần bồi thường bằng phí dịch vụ có hợp lý không?
Tuỳ quy mô việc. Với việc nhỏ, trần bằng một vài lần phí có thể tương xứng. Với giao dịch có giá trị gấp nhiều lần phí, trần quá thấp làm quyền đòi gần như vô nghĩa. Hãy bàn trước khi ký, dựa trên thiệt hại tối đa có thể xảy ra.
Mình bấm đồng ý điều khoản trên ứng dụng tư vấn thì có còn quyền gì không?
Bạn vẫn có những quyền mà pháp luật không cho phép loại bỏ, nhất là theo quy định về hợp đồng theo mẫu và pháp luật bảo vệ người tiêu dùng nếu bạn là cá nhân dùng dịch vụ cho nhu cầu sinh hoạt. Mức độ cụ thể cần đánh giá theo câu chữ và nội dung tư vấn.
Câu miễn trừ có làm luật sư thoát khỏi kỷ luật nghề nghiệp không?
Không. Hợp đồng là thoả thuận giữa hai bên về quyền dân sự; nghĩa vụ đạo đức và quy tắc nghề nghiệp của luật sư là chuyện giữa luật sư và tổ chức nghề. Khiếu nại về hành vi nghề nghiệp vẫn có thể được xem xét độc lập với phần bồi thường.
Doanh nghiệp có thể tự soạn câu giới hạn có lợi cho mình không?
Có thể đề xuất trong quá trình đàm phán, ví dụ yêu cầu bên tư vấn chịu trách nhiệm trọn vẹn với lỗi nghiêm trọng hoặc với một số loại việc quan trọng. Kết quả phụ thuộc vào thương lượng; đổi lại, bên tư vấn có thể điều chỉnh phí hoặc phạm vi.