Gia đình có con sống ở nước ngoài cần chuẩn bị sớm hơn các gia đình khác, vì mỗi thủ tục liên quan tới tài sản ở Việt Nam đều phải tính thêm khoảng cách, giấy tờ nước ngoài và câu hỏi quốc tịch. Có hai hướng cần nghĩ tới: tài sản của cha mẹ ở Việt Nam sẽ được chuyển cho con ở nước ngoài thế nào, và tài sản của chính người con còn để lại trong nước được quản lý ra sao khi họ vắng mặt dài hạn.
Điểm then chốt là quốc tịch. Người Việt ở nước ngoài còn quốc tịch Việt Nam được đối xử khác với người gốc Việt đã không còn quốc tịch Việt Nam, nhất là với quyền sử dụng đất. Bài này đưa ra những điểm gia đình nên bàn với cố vấn trước khi có việc, để không phải bay về gấp khi cha mẹ ốm hay khi phải khai nhận di sản. Quy định cụ thể thay đổi theo từng thời kỳ và nên được đối chiếu với văn bản hiện hành.
Xác định đúng tình trạng quốc tịch của từng người
Vì sao phải bắt đầu từ đây. Luật Đất đai 2024 đối xử với công dân Việt Nam định cư ở nước ngoài, tức người còn quốc tịch Việt Nam, về cơ bản như cá nhân trong nước khi sử dụng đất. Người gốc Việt Nam định cư ở nước ngoài, không còn quốc tịch Việt Nam, có phạm vi quyền hẹp hơn, thường gắn với nhà ở và quyền sử dụng đất ở theo điều kiện luật định.
Nhiều người không chắc mình còn quốc tịch hay không. Một người đã nhập quốc tịch nước khác không mặc nhiên mất quốc tịch Việt Nam; việc mất hay còn tuỳ có thủ tục thôi quốc tịch hay không và các quy định qua từng thời kỳ. Hộ chiếu Việt Nam còn hạn hoặc giấy tờ chứng minh quốc tịch là căn cứ quan trọng.
Ghi lại cho từng người con. Trong kế hoạch, nên có một dòng cho mỗi người con ở nước ngoài: đang mang quốc tịch nào, còn giấy tờ Việt Nam nào, hộ chiếu Việt Nam còn hạn tới khi nào. Thông tin này quyết định nhiều lựa chọn phía sau. Nếu chưa chắc, nên làm rõ sớm qua cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài hoặc cơ quan có thẩm quyền trong nước, thay vì đợi tới lúc làm thủ tục mới bị hỏi.
Tài sản của cha mẹ chuyển cho con ở nước ngoài: so sánh các hướng
Bảng dưới so sánh ở mức nguyên tắc. Cách nào phù hợp tuỳ quốc tịch của con, loại tài sản và ý muốn của cha mẹ:
| Hướng | Ưu điểm | Điều cần lưu ý với con ở nước ngoài |
|---|---|---|
| Di chúc | Cha mẹ giữ toàn quyền đến khi mất | Con không đủ điều kiện đứng tên đất thì thường chỉ nhận được giá trị, qua chuyển nhượng hoặc tặng cho lại |
| Tặng cho khi còn sống | Chuyển quyền ngay, cha mẹ thấy được kết quả | Con phải đủ điều kiện nhận loại tài sản đó; có thể phát sinh thuế ở nước con đang sống |
| Để chia theo pháp luật | Không phải làm gì trước | Khai nhận phải có mặt hoặc uỷ quyền của mọi người thừa kế, giấy tờ nước ngoài kéo dài thời gian |
| Bán tài sản, để lại tiền | Tiền dễ chia, dễ chuyển hơn đất | Chuyển tiền ra nước ngoài phải theo quy định về ngoại hối và chứng từ ngân hàng yêu cầu |
Không có hướng nào luôn đúng. Việc chọn nên được bàn với cố vấn, và với tài sản lớn thì nên hỏi thêm người hiểu thuế ở nước con đang sinh sống, vì nhận tài sản có thể phải khai báo ở đó.
Uỷ quyền từ xa: chuẩn bị trước thay vì làm gấp
Hầu hết việc ở Việt Nam đều có thể làm qua người được uỷ quyền: nhận thay giấy tờ, đại diện khai nhận di sản, bán hoặc cho thuê tài sản. Vấn đề là văn bản uỷ quyền lập ở nước ngoài phải dùng được ở Việt Nam. Có hai con đường chính: ký tại cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài, hoặc công chứng tại nước sở tại rồi làm các bước chứng nhận để giấy tờ được công nhận ở Việt Nam, trừ trường hợp được miễn theo điều ước hoặc nguyên tắc có đi có lại.
Mỗi con đường mất thời gian khác nhau, có khi vài tuần. Nếu đợi tới lúc cha mẹ ốm nặng mới làm, gia đình dễ rơi vào cảnh có tiền mà không rút được, có giấy tờ mà không ai ký được. Vì vậy, người con ở nước ngoài nên lập sẵn một văn bản uỷ quyền cho anh chị em ở Việt Nam với những việc dự đoán trước, như đại diện tham gia khai nhận di sản, nhận thay các khoản tiền.
Phạm vi uỷ quyền nên rõ và có giới hạn. Uỷ quyền tới mức được tự quyết bán toàn bộ phần di sản của mình là rủi ro cao, kể cả với người thân. Một cách làm an toàn hơn là uỷ quyền tham gia thủ tục, còn quyết định bán, giá bán và nơi nhận tiền thì phải có xác nhận riêng của người con.
Tài sản của chính người con còn ở Việt Nam
Người con trước khi ra nước ngoài dài hạn, hoặc đã sống ở nước ngoài mà vẫn có tài sản trong nước, nên rà những điểm sau:
- Nhà đất đứng tên mình đang cho ai ở, có hợp đồng cho thuê hay cho mượn bằng văn bản không, ai thu tiền và đóng các khoản thuế, phí.
- Tài khoản ngân hàng trong nước còn hoạt động không, có cần người được uỷ quyền giao dịch không; nhiều ngân hàng yêu cầu cập nhật giấy tờ định kỳ.
- Phần vốn góp, cổ phần trong công ty ở Việt Nam: ai đại diện tham dự họp, ai nhận thông báo.
- Xe đứng tên mình mà người khác đang dùng: rủi ro khi xe gây tai nạn hay bị xử phạt.
- Các khoản cho vay, bảo lãnh cho người thân trong nước.
- Di chúc của chính mình nếu có con, vợ hoặc chồng, vì tài sản ở Việt Nam có thể chịu luật Việt Nam khi chia thừa kế, khác với luật nơi mình sống.
Danh sách này giúp người con quyết việc nào giữ, việc nào nên chấm dứt hay chuyển giao trước khi đi, và việc nào cần một người đại diện thường xuyên.
Chuẩn bị giấy tờ để khi có việc không phải làm lại từ đầu
Thủ tục có người ở nước ngoài thường chậm vì giấy tờ. Gia đình có thể chuẩn bị trước theo thứ tự:
- Mỗi người con ở nước ngoài giữ bản chụp giấy khai sinh, giấy tờ nhân thân của cha mẹ, giấy tờ tài sản chính ở Việt Nam.
- Nếu đã đổi tên khi nhập quốc tịch nước ngoài, giữ giấy tờ chứng minh tên mới và tên cũ là cùng một người.
- Nếu kết hôn, ly hôn ở nước ngoài, cân nhắc ghi chú vào sổ hộ tịch Việt Nam để thông tin khớp khi cần.
- Lập sẵn văn bản uỷ quyền dự phòng cho người thân ở Việt Nam, xác định rõ phạm vi.
- Ghi lại cơ quan đại diện Việt Nam gần nơi mình sống và cách đặt hẹn.
- Cha mẹ ở Việt Nam ghi rõ trong kế hoạch gia đình người con nào ở nước ngoài, liên lạc thế nào khi có việc gấp.
Những việc này không tốn nhiều chi phí nhưng có thể rút ngắn nhiều tuần khi gia đình cần làm thủ tục thật.
Ví dụ giả định: ba người con, một người ở nước ngoài
Bố mẹ ở Cần Thơ có một căn nhà phố và một mảnh vườn. Ba người con: anh cả ở cùng bố mẹ, chị thứ hai sống ở Đồng Nai, em út định cư ở nước ngoài mười lăm năm, đã nhập quốc tịch nước sở tại và không rõ còn quốc tịch Việt Nam hay không. Nếu không chuẩn bị gì, khi bố mẹ mất, việc khai nhận phải chờ người em út gửi văn bản uỷ quyền hoặc tự bay về, trong khi giấy tờ của em út mang tên mới theo cách viết nước ngoài.
Một kế hoạch hợp lý có thể gồm: em út kiểm tra tình trạng quốc tịch và làm giấy tờ chứng minh tên cũ, tên mới; bố mẹ lập di chúc ghi rõ ý muốn, chẳng hạn căn nhà cho anh cả, mảnh vườn cho chị thứ hai, còn phần của em út được trả bằng tiền theo một cách tính ghi trong di chúc; em út lập sẵn một văn bản uỷ quyền cho chị thứ hai đại diện tham gia thủ tục, nhưng không được tự quyết việc bán.
Đây chỉ là ví dụ để thấy các mảnh ghép phối hợp với nhau thế nào. Việc chia ra sao là quyền của bố mẹ. Cách viết di chúc để phần tiền của em út được thực hiện, hay việc em út có được đứng tên tài sản nào, là những câu phải hỏi cố vấn trên giấy tờ thật của gia đình.
Làm việc với cố vấn khi gia đình ở hai nước
Kế hoạch cho gia đình ở hai nước thường cần hai loại hiểu biết: luật Việt Nam về tài sản, thừa kế, hộ tịch, và quy định của nước nơi người con sinh sống về thuế, khai báo tài sản ở nước ngoài, công nhận giấy tờ. Một cố vấn ở Việt Nam có thể không trả lời được câu hỏi về thuế ở nước kia, và ngược lại. Nên hỏi rõ cố vấn phạm vi họ trả lời được, và nếu cần thì phối hợp hai bên.
Buổi làm việc từ xa có thể qua gọi video. Gửi trước tài liệu qua kênh có bảo mật, đặt lịch theo múi giờ phù hợp với cả hai bên, và xin bản tóm tắt bằng văn bản sau buổi họp. Nếu cần một điểm bắt đầu nhanh để định hình câu hỏi trước, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn, sau đó mang những câu cụ thể tới cố vấn để xem trên giấy tờ thật.
Cẩn trọng với những lời mời "lo trọn gói" thủ tục nhà đất cho người ở nước ngoài mà không cần giấy tờ, hoặc hứa đứng tên giúp cho người không đủ điều kiện. Những cách đó thường đặt người ở nước ngoài vào thế phụ thuộc hoàn toàn vào người đứng tên và có thể trái luật.
Câu hỏi thường gặp
Con đã nhập quốc tịch nước ngoài thì có được nhận thừa kế nhà đất của cha mẹ không?
Vẫn là người thừa kế. Câu hỏi là được đứng tên loại tài sản đó hay không. Nếu còn quốc tịch Việt Nam thì về cơ bản như người trong nước. Nếu không còn, phạm vi được đứng tên hẹp hơn; trường hợp không được đứng tên thì thường nhận giá trị qua chuyển nhượng hoặc tặng cho cho người đủ điều kiện.
Ký giấy uỷ quyền ở nước ngoài thế nào để dùng được ở Việt Nam?
Có thể ký tại cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài, hoặc công chứng tại nước sở tại rồi thực hiện các bước chứng nhận, hợp pháp hoá theo quy định, trừ trường hợp được miễn. Bản tiếng nước ngoài cần dịch sang tiếng Việt khi nộp. Nên hỏi nơi sẽ nhận văn bản về yêu cầu cụ thể.
Không về được Việt Nam thì có khai nhận di sản được không?
Được, thông qua người được uỷ quyền hợp lệ. Người thừa kế ở nước ngoài cũng có thể lập văn bản từ chối nhận di sản hoặc đồng ý phân chia theo đúng hình thức. Thời gian thường dài hơn vì phải chuẩn bị và chứng nhận giấy tờ.
Cha mẹ có nên chuyển nhà cho con ở trong nước để con ở nước ngoài đỡ thủ tục không?
Đó là một lựa chọn, nhưng là quyết định về chia tài sản giữa các con, không chỉ về thủ tục. Nếu muốn người con ở nước ngoài vẫn được phần, cần có thoả thuận hoặc di chúc thể hiện rõ, tránh để toàn bộ phụ thuộc vào lời hứa miệng.
Nhận tiền thừa kế từ Việt Nam có phải đóng thuế ở nước đang sống không?
Tuỳ quy định của từng nước. Nhiều nước yêu cầu khai báo tài sản hoặc thu nhập từ nước ngoài, có nước đánh thuế thừa kế hoặc quà tặng. Nên hỏi người hiểu thuế ở nước nơi bạn cư trú trước khi nhận.
Đổi tên khi nhập quốc tịch nước ngoài có gây khó khăn gì không?
Có thể gây khó khăn khi giấy tờ ở Việt Nam ghi tên cũ. Cần giữ giấy tờ chứng minh tên mới và tên cũ là cùng một người, như quyết định đổi tên hoặc giấy nhập quốc tịch có ghi cả hai, kèm bản dịch và chứng nhận theo quy định.