Nên lập di chúc khi còn khoẻ và minh mẫn, vì đó là lúc di chúc khó bị nghi ngờ nhất và người lập có đủ thời gian để nghĩ kỹ. Di chúc không làm mất quyền với tài sản: người lập vẫn toàn quyền dùng, bán, cho tặng tài sản của mình, và có thể sửa đổi, bổ sung, thay thế hoặc huỷ di chúc bất cứ lúc nào. Di chúc chỉ có hiệu lực từ thời điểm người lập mất.
Nhiều người ngại lập di chúc vì cho rằng chưa cần hoặc sợ điềm gở. Kết quả là phần lớn di chúc ở Việt Nam được lập khi người lập đã già yếu, đang nằm viện, đúng lúc dễ bị các con khác cho là không minh mẫn hoặc bị ép. Bài này tập trung vào phần chuẩn bị: những điều cần tự quyết trước, những câu nên hỏi cố vấn, và những dịp nên sửa lại. Hình thức di chúc và thủ tục công chứng chỉ được nhắc ở mức cần thiết.
Bốn lý do nên lập sớm
Khó bị bác hơn. Một di chúc lập lúc năm mươi tuổi, khoẻ mạnh, đi làm bình thường hầu như không ai đặt câu hỏi về sự minh mẫn của người lập. Di chúc lập trên giường bệnh thì ngược lại, kể cả khi người lập hoàn toàn tỉnh táo.
Có thời gian suy nghĩ và hỏi. Người lập có thể cân nhắc qua nhiều tháng, hỏi ý kiến cố vấn, nói chuyện với vợ chồng, xem lại sau một thời gian. Di chúc vội thường có câu chữ mơ hồ, sót tài sản hoặc chia những thứ không còn thuộc về mình.
Bảo vệ người phụ thuộc. Với người còn con nhỏ, con khuyết tật hoặc cha mẹ già đang nuôi, di chúc là cách bảo đảm ý muốn chăm lo cho họ được thực hiện nếu chuyện bất ngờ xảy ra. Rủi ro bất ngờ không chờ tới tuổi già.
Sửa được bất cứ lúc nào. Lập sớm không trói buộc. Khi hoàn cảnh thay đổi, người lập lập di chúc mới thay thế, hoặc sửa đổi, bổ sung phần cần thiết. Một di chúc chưa hoàn hảo nhưng hợp lệ vẫn tốt hơn không có gì.
Những điều cần tự quyết trước khi gặp cố vấn
Cố vấn giúp được nhiều về hình thức và câu chữ, nhưng không quyết thay người lập. Trước buổi gặp, nên tự trả lời một số câu. Thứ nhất, mình đang có những tài sản gì, cái nào là riêng, cái nào là chung với vợ hoặc chồng. Người lập di chúc chỉ định đoạt được phần tài sản của mình; với tài sản chung vợ chồng, đó thường là một nửa. Thứ hai, mình muốn mỗi người nhận gì, và vì sao.
Câu thứ ba là ai sẽ lo thực hiện di chúc. Pháp luật cho phép người lập chỉ định người quản lý di sản, người phân chia di sản. Chọn một người cẩn thận, được các bên tôn trọng, giúp việc thực hiện trơn tru hơn. Câu thứ tư là có muốn để lại một phần cho việc thờ cúng, cho người ngoài gia đình hay cho tổ chức nào không.
Câu cuối cùng, thường bị bỏ qua: nếu người được hưởng mất trước mình thì phần của họ sẽ đi đâu. Theo nguyên tắc chung, phần di chúc liên quan tới người thừa kế chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người lập di chúc không có hiệu lực, phần đó sẽ được chia theo pháp luật. Muốn khác đi thì di chúc nên có câu dự phòng. Ghi các câu trả lời ra giấy, kể cả chỗ chưa chắc, để mang tới buổi làm việc.
Những người vẫn được hưởng dù di chúc không nhắc tới
Người lập có quyền chia tài sản theo ý mình, nhưng Bộ luật Dân sự 2015 bảo vệ một nhóm người thân, dù di chúc không cho hoặc cho ít. Đây là chỗ nhiều di chúc tự viết bị điều chỉnh khi thực hiện:
| Người được bảo vệ | Được hưởng | Ghi chú khi lập kế hoạch |
|---|---|---|
| Con chưa thành niên | Ít nhất hai phần ba suất của một người thừa kế theo pháp luật | Tính theo thời điểm người lập mất, không phải lúc lập |
| Cha, mẹ của người lập | Như trên | Cha mẹ già vẫn được bảo vệ dù di chúc để hết cho con |
| Vợ hoặc chồng | Như trên | Ngoài phần tài sản chung vốn đã thuộc về họ |
| Con đã thành niên mà không có khả năng lao động | Như trên | Cần lưu ý với gia đình có con khuyết tật |
Quy định này có ngoại lệ, chẳng hạn khi người đó từ chối nhận di sản hoặc không có quyền hưởng di sản theo các trường hợp luật định. Khi lập di chúc chia không đều, nên nhờ cố vấn tính thử phần bắt buộc để biết ý muốn của mình bị điều chỉnh tới đâu.
Chọn hình thức và nơi lập
Di chúc bằng văn bản có thể tự viết, có người làm chứng, có công chứng hoặc chứng thực. Di chúc miệng chỉ dùng được trong tình huống tính mạng bị cái chết đe doạ và không thể lập văn bản, kèm điều kiện chặt chẽ. Với người lập sớm, khi còn khoẻ, việc chọn hình thức có công chứng hoặc chứng thực thường được khuyên vì giảm nguy cơ tranh cãi về chữ viết, chữ ký và sự minh mẫn.
Công chứng di chúc thực hiện tại tổ chức hành nghề công chứng; chứng thực di chúc thực hiện tại uỷ ban nhân dân cấp xã. Người lập phải tự mình yêu cầu, không uỷ quyền cho người khác lập thay. Sau khi lập, nên quyết định nơi giữ: gửi tổ chức hành nghề công chứng, giao cho một người tin cậy, hoặc cất ở nhà và báo cho người được chọn biết nơi cất.
Một số người muốn giữ bí mật nội dung di chúc với các con. Điều đó hợp pháp. Tuy vậy, ít nhất cần có người biết là có di chúc và biết nơi tìm thấy nó. Một di chúc không ai tìm ra thì cũng như chưa từng tồn tại.
Làm việc với cố vấn: một quy trình gọn
Với người lập di chúc lần đầu, làm việc với cố vấn thường đi qua các bước:
- Gửi trước danh sách tài sản, giấy tờ chứng minh, thông tin vợ chồng, con cái và cha mẹ còn sống.
- Buổi trao đổi đầu: trình bày ý muốn, để cố vấn hỏi lại những chỗ mơ hồ và chỉ ra phần nào có thể bị điều chỉnh.
- Nhận bản nháp nội dung di chúc, đọc kỹ ở nhà, đánh dấu chỗ chưa đúng ý hoặc chưa hiểu.
- Trao đổi lần hai để chốt câu chữ, đặc biệt là mô tả tài sản, tên người nhận và câu dự phòng.
- Lập di chúc theo hình thức đã chọn, tự mình đến nơi công chứng hoặc chứng thực, mang theo giấy tờ nhân thân và giấy tờ tài sản.
- Ghi lại nơi cất bản gốc và ngày dự kiến xem lại.
Không nhất thiết người cố vấn nội dung phải là nơi công chứng. Cố vấn giúp nội dung đúng ý và ít rủi ro tranh chấp; công chứng viên chứng nhận tính hợp pháp của việc lập.
Khi nào nên sửa di chúc đã lập
Di chúc lập sớm cần được nhìn lại khi hoàn cảnh thay đổi. Các dấu hiệu nên xem lại:
- Kết hôn, ly hôn, tái hôn, có thêm con hoặc cháu nội ngoại mà mình muốn để lại phần.
- Người được nhắc trong di chúc mất, hoặc quan hệ với người đó thay đổi nhiều.
- Bán tài sản được nhắc trong di chúc, hoặc mua thêm tài sản lớn chưa có trong di chúc.
- Người được chọn làm người quản lý di sản không còn phù hợp.
- Chuyển ra nước ngoài sinh sống hoặc người nhận chuyển ra nước ngoài, có thể ảnh hưởng tới việc nhận tài sản là nhà đất.
- Luật có thay đổi đáng kể về loại tài sản chính của mình.
Khi sửa, cách gọn nhất thường là lập một di chúc mới thay thế toàn bộ và ghi rõ huỷ các di chúc trước. Nhiều bản sửa đổi chồng lên nhau dễ mâu thuẫn và khó thực hiện.
Những hiểu lầm khiến người ta trì hoãn
"Không có di chúc thì các con chia đều, cũng công bằng." Chia theo pháp luật là chia đều trong cùng hàng thừa kế, nhưng hàng thứ nhất gồm cả vợ hoặc chồng và cha mẹ còn sống của người mất, không chỉ các con. Chia đều từng tài sản cũng có nghĩa căn nhà đang ở trở thành tài sản chung của nhiều người, ai muốn bán cũng phải hỏi những người kia.
"Tài sản đứng tên mình thì mình để cho ai cũng được." Nếu đó là tài sản chung vợ chồng, người lập chỉ định đoạt được phần của mình. Di chúc định đoạt cả căn nhà chung sẽ bị điều chỉnh khi thực hiện, và có khi kéo theo tranh chấp giữa người vợ hoặc chồng còn sống với người được hưởng.
"Đã nói miệng với các con rồi." Lời dặn miệng lúc bình thường không phải là di chúc miệng hợp lệ. Nó có giá trị tình cảm, nhưng không ràng buộc ai khi phân chia di sản.
"Lập di chúc tốn kém và rắc rối." So với chi phí và thời gian các con phải bỏ ra khi không có di chúc, nhất là khi có bất đồng, việc lập di chúc thường là khoản nhỏ. Phí công chứng và phí cố vấn tuỳ nơi, nên hỏi trước.
Nói với gia đình tới đâu
Không có quy tắc chung. Một số gia đình chọn công khai di chúc trong một buổi họp, giải thích lý do chia như vậy, để các con có cơ hội hỏi khi cha mẹ còn sống. Cách này giảm bất ngờ, nhưng có thể gây căng thẳng ngay lập tức nếu có người không đồng ý. Một số gia đình chọn chỉ báo là có di chúc và nơi cất, nội dung để sau.
Nếu chia không đều, lý do nên được ghi lại, có thể trong di chúc hoặc trong một lá thư riêng gửi kèm. Ví dụ giả định: người con út được căn nhà vì đã ở cùng và chăm sóc cha mẹ nhiều năm, các con lớn đã được hỗ trợ tiền mua nhà khi lập gia đình. Một câu giải thích như vậy không làm thay đổi giá trị pháp lý, nhưng thường giúp các con chấp nhận hơn.
Nếu muốn hiểu thêm về các khái niệm như suất thừa kế, di sản, người quản lý di sản trước khi quyết, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn. Còn việc đọc nội dung di chúc của chính mình và chỉ ra rủi ro thì nên để người làm nghề xem trực tiếp.
Câu hỏi thường gặp
Lập di chúc rồi có còn bán, cho tặng tài sản được không?
Được. Di chúc chỉ có hiệu lực khi người lập mất, nên trong lúc còn sống người lập vẫn toàn quyền với tài sản của mình. Nếu tài sản đã bán, phần di chúc liên quan tới tài sản đó không còn đối tượng để thực hiện.
Vợ chồng có nên lập di chúc riêng hay lập chung?
Mỗi người chỉ định đoạt được phần tài sản của mình. Lập riêng giúp mỗi người chủ động sửa đổi khi cần. Nếu muốn hai di chúc thống nhất với nhau, nên lập cùng thời điểm với cùng cố vấn và ghi rõ cách xử lý khi một người mất trước.
Di chúc tự viết tay có giá trị không?
Di chúc tự viết tay không có người làm chứng có thể có giá trị nếu người lập tự viết toàn bộ và ký, đáp ứng các điều kiện luật định. Tuy vậy, loại này dễ bị tranh cãi về chữ viết và sự minh mẫn. Người lập sớm, có điều kiện, thường được khuyên chọn hình thức công chứng hoặc chứng thực.
Có thể để lại tài sản cho người không phải họ hàng không?
Có. Người lập di chúc có quyền chỉ định người thừa kế là bất kỳ cá nhân, tổ chức nào. Tuy vậy, những người thân thuộc nhóm được bảo vệ vẫn có thể được hưởng phần bắt buộc, nên phần để lại cho người ngoài có thể bị điều chỉnh.
Người lập di chúc có cần giấy khám sức khoẻ không?
Pháp luật không bắt buộc mọi trường hợp. Với người cao tuổi hoặc đang có bệnh, một số nơi công chứng có thể yêu cầu thêm căn cứ về sức khoẻ. Đây cũng là lý do nên lập sớm, khi sự minh mẫn không phải là câu hỏi.
Nếu có nhiều di chúc thì bản nào có hiệu lực?
Theo nguyên tắc chung, di chúc lập sau thay thế di chúc lập trước ở phần mâu thuẫn, hoặc toàn bộ nếu ghi rõ thay thế. Để tránh rắc rối, khi sửa nên lập di chúc mới ghi rõ huỷ các bản trước và thu hồi bản cũ nếu được.