Khi cha mẹ bắt đầu già yếu, việc pháp lý quan trọng nhất là chuẩn bị sẵn người được thay cha mẹ ký và quyết, trong khi cha mẹ vẫn còn tự mình chọn được người đó. Có ba công cụ chính: di chúc cho phần tài sản sau khi mất, uỷ quyền cho những việc cần làm thay khi còn sống, và văn bản chọn trước người giám hộ cho trường hợp cha mẹ không còn tự nhận thức, làm chủ được hành vi.
Ba công cụ đó chỉ dùng được khi cha mẹ còn minh mẫn để tự mình xác lập. Bỏ lỡ thời điểm này, gia đình phải đi đường dài hơn: yêu cầu toà án xem xét năng lực của cha mẹ, rồi mới có người giám hộ hoặc người đại diện với quyền hạn bị giới hạn. Bài này chia việc chuẩn bị theo ba giai đoạn sức khoẻ, để gia đình biết đang ở đâu và nên làm gì tiếp. Thủ tục chi tiết của từng công cụ là chủ đề riêng; ở đây là bức tranh để lập kế hoạch cùng cố vấn.
Ba giai đoạn và việc nên làm
Ranh giới giữa các giai đoạn không rõ ràng như trên giấy, nhưng chia ra giúp gia đình nhận biết lúc nào không nên chờ thêm:
| Giai đoạn | Dấu hiệu thường thấy | Việc pháp lý nên làm |
|---|---|---|
| Còn khoẻ, minh mẫn | Tự đi lại, tự quản lý tiền bạc, giấy tờ | Lập di chúc, uỷ quyền dự phòng, chọn trước người giám hộ, rà giấy tờ |
| Bắt đầu yếu | Hay quên, ngại ra ngoài, cần người đi cùng khi làm thủ tục | Kích hoạt uỷ quyền cho việc cụ thể, gom hồ sơ y tế, minh bạch tiền bạc |
| Không còn tự quyết | Lẫn nặng, sau đột quỵ, không nhận biết được giao dịch | Thủ tục tại toà án, xác lập giám hộ hoặc người đại diện, quản lý tài sản theo luật |
Giai đoạn đầu là giai đoạn duy nhất mà cha mẹ còn tự quyết hoàn toàn. Mọi việc dời sang giai đoạn sau đều khó hơn và ít lựa chọn hơn.
Giai đoạn một: khi cha mẹ còn khoẻ
Đây là lúc nên làm ba việc. Việc đầu tiên là di chúc, nếu cha mẹ có tài sản và có ý muốn riêng về cách chia. Việc thứ hai là cân nhắc một văn bản uỷ quyền cho người con đáng tin cậy, với phạm vi rõ ràng: lo giấy tờ ở bệnh viện, nhận lương hưu, giao dịch với ngân hàng ở mức nhất định. Uỷ quyền rộng tới mức được bán, thế chấp nhà đất thì cần cân nhắc rất kỹ và nên có cố vấn xem.
Việc thứ ba ít người biết: Bộ luật Dân sự 2015 cho phép người có năng lực hành vi dân sự đầy đủ chọn trước người giám hộ cho mình, phòng khi về sau mình rơi vào tình trạng cần giám hộ. Văn bản này phải được công chứng hoặc chứng thực. Nhờ đó, khi cần, người được cha mẹ chọn sẽ được ưu tiên, thay vì để thứ tự mặc định của luật hay để anh chị em tranh nhau.
Giai đoạn này cũng là lúc rà giấy tờ: căn cước còn hạn, sổ đỏ khớp tên, sổ tiết kiệm có thông tin liên lạc đúng. Cha mẹ nên trực tiếp đi cùng con tới các cơ quan để sửa những chỗ lệch, vì nhiều thủ tục cần chính người đứng tên có mặt. Nếu gia đình cần hiểu trước sự khác nhau giữa uỷ quyền và giám hộ, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn rồi mang câu hỏi cụ thể tới buổi gặp cố vấn.
Giai đoạn hai: khi cha mẹ bắt đầu yếu
Dùng uỷ quyền đã có cho đúng phạm vi. Người con được uỷ quyền chỉ làm đúng những việc ghi trong văn bản. Gặp việc ngoài phạm vi, như cần bán một tài sản để trả viện phí, nên quay lại hỏi cha mẹ và nếu cần thì lập văn bản mới khi cha mẹ còn đủ minh mẫn.
Ghi chép tiền bạc minh bạch. Người giữ uỷ quyền nên ghi lại mọi khoản thu chi thay cha mẹ, giữ hoá đơn, và định kỳ cho anh chị em xem. Đây không phải vì nghi ngờ, mà để tránh nghi ngờ về sau, nhất là khi tài sản được chia.
Gom hồ sơ y tế. Giấy ra viện, kết luận của bác sĩ về tình trạng nhận thức có thể trở thành căn cứ nếu sau này cần thủ tục tại toà án, hoặc nếu có người đặt câu hỏi về một văn bản cha mẹ ký trong giai đoạn này.
Cẩn trọng với văn bản mới. Nếu cha mẹ muốn lập hoặc sửa di chúc, ký giao dịch lớn trong giai đoạn này, nên có thêm căn cứ về sự minh mẫn và có cố vấn hoặc công chứng viên làm việc trực tiếp với cha mẹ, không qua trung gian là một người con hưởng lợi.
Cảnh giác lừa đảo nhắm vào người cao tuổi. Người bắt đầu yếu dễ bị dụ ký giấy vay, giấy bán, giấy uỷ quyền cho người lạ. Con cái nên biết cha mẹ đang giữ những giấy tờ gì và khuyên cha mẹ không ký gì khi chưa hỏi.
Giai đoạn ba: khi cha mẹ không còn tự quyết được
Khi cha mẹ đã lẫn nặng hoặc sau đột quỵ không còn nhận thức được giao dịch, những văn bản ký trước đó cần được xem lại. Theo nguyên tắc chung, đại diện theo uỷ quyền có thể chấm dứt khi người uỷ quyền bị toà án tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự; trên thực tế, ngân hàng, công chứng viên cũng thường từ chối giao dịch khi thấy người uỷ quyền rõ ràng không còn minh mẫn. Gia đình nên hỏi cố vấn văn bản đang có còn dùng được tới đâu.
Con đường chính lúc này là yêu cầu toà án tuyên bố cha mẹ mất năng lực hành vi dân sự hoặc có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi, dựa trên kết luận giám định. Sau đó, người giám hộ được xác định: theo văn bản cha mẹ đã chọn trước nếu có, theo thứ tự luật định với người mất năng lực hành vi dân sự (vợ hoặc chồng, rồi con cả, rồi người con tiếp theo đủ điều kiện), hoặc theo chỉ định của toà án với người có khó khăn trong nhận thức. Việc giám hộ cần được đăng ký tại cơ quan hộ tịch.
Người giám hộ không phải chủ tài sản. Họ quản lý tài sản vì lợi ích của cha mẹ, và với những giao dịch như bán, cho thuê, thế chấp tài sản có giá trị lớn thì phải được người giám sát việc giám hộ đồng ý. Gia đình nên bàn trước ai làm người giám hộ, ai làm người giám sát, và cách báo cáo tiền bạc giữa các anh chị em.
Câu hỏi nên mang tới cố vấn
Buổi làm việc với cố vấn về kế hoạch cho cha mẹ sẽ hiệu quả hơn nếu gia đình chuẩn bị sẵn các câu sau:
- Cha mẹ đang ở giai đoạn nào, văn bản nào còn kịp lập, văn bản nào nên lập trước.
- Phạm vi uỷ quyền nên rộng hay hẹp, có nên chia cho hai người con mỗi người một phần việc không.
- Nếu cha mẹ chọn trước người giám hộ, nên chọn một hay có người dự phòng, và người giám sát là ai.
- Tài sản chung của bố mẹ sẽ được xử lý thế nào nếu chỉ một người yếu, người kia còn khoẻ.
- Những giấy tờ đang lệch thông tin nào phải sửa khi cha mẹ còn tự ký được.
- Khi cần tiền chữa bệnh mà tài sản đứng tên cha mẹ, gia đình có những cách hợp pháp nào.
Câu hỏi càng cụ thể, câu trả lời càng dùng được. Nên mang theo bản chụp giấy tờ tài sản và giấy tờ nhân thân của cha mẹ, cùng thông tin ngắn về tình trạng sức khoẻ.
Những sai lầm hay gặp khi lo pháp lý cho cha mẹ
Các tình huống dưới đây lặp lại ở rất nhiều gia đình và phần lớn tránh được nếu nhận ra sớm:
- Chờ cha mẹ nằm viện mới nghĩ tới uỷ quyền, rồi phát hiện công chứng viên không nhận vì cha mẹ không còn đủ tỉnh táo.
- Một người con tự soạn sẵn giấy tờ có lợi cho mình rồi đưa cha mẹ ký, khiến các anh chị em khác nghi ngờ và văn bản dễ bị khởi kiện.
- Lập uỷ quyền với phạm vi "toàn quyền quyết định mọi tài sản" vì nghĩ cho tiện, rồi không ai kiểm soát được người giữ văn bản.
- Bỏ qua tài sản chung của bố mẹ: khi chỉ một người yếu, người kia vẫn có phần và có tiếng nói, nhưng các con lại hỏi ý một người.
- Không ghi chép thu chi, đến khi chia di sản thì mỗi người nhớ một con số khác nhau về việc ai đã bỏ ra bao nhiêu.
- Tin lời người quen giới thiệu dịch vụ làm nhanh giấy tờ giám hộ hay bán nhà thay người già, không qua đúng thủ tục.
Điểm chung của các sai lầm này là làm muộn và làm thiếu minh bạch. Một kế hoạch bàn sớm, có người ngoài trung lập xem qua, giải quyết được phần lớn.
Giữ hoà khí giữa các anh chị em
Chuyện pháp lý quanh cha mẹ già hiếm khi chỉ là chuyện giấy tờ. Người ở gần thường gánh việc chăm sóc nhiều nhất và cảm thấy mình xứng đáng có tiếng nói lớn hơn; người ở xa đóng góp tiền nhưng lo bị gạt ra ngoài. Khi một người cầm uỷ quyền hay làm người giám hộ, những cảm giác đó dễ biến thành nghi ngờ.
Một số cách giảm căng thẳng: để cha mẹ tự nói ý muốn trước mặt tất cả các con khi còn minh mẫn; công khai ai giữ văn bản nào và phạm vi tới đâu; ghi sổ thu chi và chia sẻ định kỳ; đặt người giám sát là một người con khác hoặc người thân được các bên tin. Ví dụ giả định: chị cả ở cùng mẹ làm người giám hộ, em trai ở xa làm người giám sát và nhận bản sao sổ thu chi hằng tháng.
Nếu đã có bất hoà, việc mời một cố vấn trung lập ngồi cùng cả nhà để giải thích luật thường hiệu quả hơn để từng người tự tìm hiểu rồi tranh luận. Cố vấn không đứng về phía ai, chỉ nói rõ luật cho phép gì, không cho phép gì.
Câu hỏi thường gặp
Cha mẹ đã hơi lẫn thì còn lập di chúc, uỷ quyền được không?
Còn tuỳ mức độ và thời điểm. Người lập phải minh mẫn, sáng suốt khi lập. Nếu cha mẹ lúc tỉnh lúc lẫn, nên chọn lúc tỉnh, có căn cứ y tế và để công chứng viên làm việc trực tiếp. Văn bản lập trong giai đoạn này dễ bị tranh chấp hơn.
Chọn trước người giám hộ khác gì với uỷ quyền?
Uỷ quyền dùng khi người uỷ quyền còn năng lực, giao cho người khác làm thay một số việc. Văn bản chọn trước người giám hộ dùng cho lúc người lập không còn tự nhận thức, làm chủ được hành vi, để xác định ai sẽ là người giám hộ. Hai văn bản bổ sung cho nhau.
Con cả có đương nhiên được làm giám hộ cho cha mẹ không?
Với người mất năng lực hành vi dân sự mà không có vợ hoặc chồng đủ điều kiện, con cả là người giám hộ đương nhiên nếu đủ điều kiện. Nếu cha mẹ đã chọn trước người giám hộ bằng văn bản hợp lệ thì người được chọn được ưu tiên.
Người giám hộ có được bán nhà của cha mẹ không?
Người giám hộ chỉ được định đoạt tài sản vì lợi ích của người được giám hộ, và với tài sản có giá trị lớn thì cần sự đồng ý của người giám sát việc giám hộ. Họ không được dùng tài sản đó cho lợi ích riêng.
Ở xa thì làm sao tham gia kế hoạch cho cha mẹ?
Người ở xa có thể làm người giám sát, nhận báo cáo thu chi định kỳ, tham gia họp gia đình qua gọi video. Nếu cần ký văn bản, có thể làm tại cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài hoặc theo thủ tục chứng nhận giấy tờ từ nước sở tại.
Có cần chờ toà án tuyên bố mới chăm lo được cho cha mẹ không?
Việc chăm sóc hằng ngày không cần thủ tục nào. Thủ tục tại toà án cần khi phải thay cha mẹ thực hiện các giao dịch pháp lý mà không có văn bản uỷ quyền còn dùng được, như rút tiền gửi lớn, bán hoặc thế chấp tài sản.