Trước khi góp vốn vào một công ty đang hoạt động, bạn nên hỏi cố vấn bốn nhóm câu: tiền của mình đổi lấy quyền gì và được ghi nhận ở đâu, công ty đang mang theo những nghĩa vụ cũ nào, mình có tiếng nói đến mức nào, và nếu muốn rút ra thì đi đường nào. Góp vào một công ty đã chạy vài năm khác với cùng bạn bè lập công ty mới: công ty đã có lịch sử, có nợ, có hợp đồng, có những thoả thuận mà bạn chưa từng thấy.
Bài này dành cho người góp phần nhỏ hoặc vừa: một nhà đầu tư cá nhân góp vào quán ăn của bạn, một nhân viên lâu năm được mời mua phần vốn, một người thân góp tiền vào công ty gia đình. Mua lại toàn bộ hay phần lớn doanh nghiệp là câu chuyện khác, cần rà soát pháp lý trước khi mua ở quy mô đầy đủ, chỉ được nhắc ở đây.
Hai cách vào: góp thêm vốn hay mua lại phần của người khác
Cách thứ nhất là công ty tăng vốn và bạn góp phần tăng thêm. Tiền đi vào công ty, công ty dùng tiền đó để hoạt động. Cách thứ hai là bạn mua lại phần vốn góp hoặc cổ phần của một thành viên, cổ đông hiện hữu. Tiền đi vào túi người bán, công ty không nhận thêm đồng nào.
Hai cách này dẫn đến những câu hỏi khác nhau. Nếu góp thêm, bạn cần biết công ty sẽ dùng tiền vào việc gì và ai quyết định chi tiêu. Nếu mua lại, bạn cần biết vì sao người kia bán, giá được tính thế nào, và các thành viên khác có quyền ưu tiên mua hay quyền phản đối không. Với công ty trách nhiệm hữu hạn, việc nhận thành viên mới và chuyển nhượng phần vốn có các thủ tục nội bộ theo Luật Doanh nghiệp và điều lệ; với công ty cổ phần, cổ phần của cổ đông sáng lập có thể bị hạn chế chuyển nhượng trong một thời gian đầu.
Còn một dạng nữa hay gặp ở quy mô nhỏ: góp tiền vào hộ kinh doanh hoặc vào việc kinh doanh của một cá nhân. Hộ kinh doanh không phải pháp nhân, nên không có khái niệm thành viên góp vốn như công ty. Khoản góp đó thường được hiểu là hợp tác kinh doanh hoặc cho vay, tuỳ thoả thuận. Hỏi cố vấn trước để biết quan hệ của bạn thực chất là gì và ghi cho đúng.
Xin xem gì trước khi quyết định
Một người góp vốn thận trọng nên đề nghị được xem các giấy tờ dưới đây và đưa cho cố vấn đọc cùng. Nếu công ty từ chối cho xem những thứ cơ bản, đó là thông tin đáng cân nhắc.
- Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp bản mới nhất và thông tin đăng ký trên cổng thông tin quốc gia về đăng ký doanh nghiệp, để đối chiếu thành viên, vốn điều lệ, người đại diện.
- Điều lệ công ty bản đang áp dụng, đặc biệt các phần về biểu quyết, phân chia lợi nhuận, chuyển nhượng vốn, quyền ưu tiên mua.
- Sổ đăng ký thành viên hoặc sổ đăng ký cổ đông, để biết ai đang thực sự sở hữu bao nhiêu và vốn đã góp đủ chưa.
- Báo cáo tài chính gần nhất và tình hình nợ: vay ngân hàng, nợ nhà cung cấp, nợ thuế và bảo hiểm xã hội nếu có.
- Danh sách hợp đồng lớn đang chạy, tranh chấp đang có hoặc đang bị đe doạ, các giấy phép con mà ngành nghề cần.
- Thoả thuận giữa các thành viên hiện hữu, nếu có, vì những thoả thuận này có thể ràng buộc người vào sau.
Việc rà nợ thuế và báo cáo tài chính nên nhờ kế toán hoặc người làm thuế cùng xem. Cố vấn pháp lý tập trung vào quyền, nghĩa vụ và các điều khoản ràng buộc.
Câu hỏi về quyền: tiền của bạn mua được gì
Tỷ lệ của bạn được tính thế nào? Góp một số tiền không có nghĩa tự động được tỷ lệ tương ứng trên vốn điều lệ. Nếu công ty đã có giá trị cao hơn vốn ghi trên giấy, phần bạn nhận được có thể nhỏ hơn số tiền bỏ ra. Hỏi cố vấn cách ghi nhận để không bị hiểu nhầm về sau.
Bạn được biểu quyết những việc gì? Với phần vốn nhỏ, bạn thường không quyết được việc lớn. Hỏi cố vấn những việc nào cần đa số đặc biệt, và bạn có thể đề nghị ghi thêm quyền phủ quyết với một số việc trọng yếu như bán tài sản lớn, vay nợ vượt ngưỡng, nhận thêm thành viên.
Bạn được xem sổ sách đến đâu? Luật cho thành viên, cổ đông một số quyền tiếp cận thông tin, nhưng mức độ chi tiết và cách thực hiện phụ thuộc điều lệ và loại hình. Thoả thuận thêm về báo cáo định kỳ giúp bạn không phải đi xin từng lần.
Lợi nhuận chia khi nào và theo nguyên tắc gì? Có công ty giữ lại lợi nhuận nhiều năm để tái đầu tư, người góp nhỏ không nhận được gì dù công ty có lãi. Hỏi rõ và ghi rõ nếu có cam kết.
Câu hỏi về nghĩa vụ cũ và rủi ro ẩn
Khi trở thành thành viên, bạn chia sẻ kết quả kinh doanh của công ty, kể cả kết quả của những quyết định trước khi bạn vào. Một khoản nợ thuế chưa phát hiện, một tranh chấp lao động đang âm ỉ, một hợp đồng phạt nặng sắp đến hạn đều có thể làm giảm giá trị phần vốn của bạn. Với công ty trách nhiệm hữu hạn và công ty cổ phần, trách nhiệm của bạn về nợ công ty về nguyên tắc giới hạn trong phần vốn đã cam kết góp, nhưng mất trọn phần vốn đó vẫn là thiệt hại thật.
Hỏi cố vấn hai việc. Thứ nhất, nên yêu cầu những cam kết gì từ công ty và các thành viên hiện hữu: cam kết không có nợ hay tranh chấp ngoài danh sách đã công bố, cam kết bồi hoàn nếu sau này phát hiện. Thứ hai, có nên góp theo đợt, mỗi đợt gắn với một mốc kiểm tra, thay vì chuyển hết một lần.
Một rủi ro ẩn khác là vốn điều lệ chưa được góp đủ. Nếu các thành viên cũ chưa góp đủ phần mình cam kết, câu hỏi ai chịu phần thiếu sẽ được đặt ra khi công ty gặp khó. Kiểm tra chứng từ góp vốn của người cũ là việc nên làm, không phải sự xúc phạm.
Câu hỏi về lối ra
Người góp vốn ít khi nghĩ đến lối ra lúc đang hào hứng. Tuy vậy, đây là phần hay gây tranh chấp nhất giữa các thành viên công ty nhỏ.
| Tình huống | Câu nên hỏi cố vấn |
|---|---|
| Muốn bán lại phần vốn | Phải chào bán cho thành viên cũ trước không, giá tính thế nào, bao lâu họ phải trả lời? |
| Bất đồng với người điều hành | Có cơ chế yêu cầu công ty mua lại phần vốn trong trường hợp nào? |
| Công ty gọi thêm vốn | Nếu không góp thêm, tỷ lệ của mình bị pha loãng ra sao, có quyền ưu tiên góp không? |
| Người sáng lập muốn bán công ty | Mình có quyền bán cùng với cùng điều kiện không, hay có thể bị buộc phải bán? |
| Mình qua đời hoặc mất năng lực | Phần vốn đi về đâu, người thừa kế có được nhận làm thành viên không? |
Những câu này thường được trả lời trong một thoả thuận giữa các thành viên hoặc cổ đông, ký cùng lúc với việc góp vốn. Thoả thuận đó cần phù hợp với điều lệ; khi hai văn bản mâu thuẫn, cố vấn sẽ chỉ ra văn bản nào có giá trị đối với công ty.
Hoàn tất thủ tục và giữ hồ sơ
Góp tiền xong chưa phải là xong. Với công ty trách nhiệm hữu hạn, việc thay đổi thành viên và vốn điều lệ phải được đăng ký với cơ quan đăng ký kinh doanh cấp tỉnh. Với công ty cổ phần, việc ghi nhận vào sổ đăng ký cổ đông và các thông báo liên quan cần được làm đúng. Khi chưa được ghi nhận, vị trí của bạn đối với công ty và người thứ ba có thể còn chưa chắc chắn.
Hãy hỏi cố vấn danh sách giấy tờ bạn cần cầm trong tay sau khi hoàn tất: hợp đồng góp vốn hoặc hợp đồng chuyển nhượng, chứng từ chuyển tiền đúng tài khoản của công ty hoặc người bán, giấy chứng nhận phần vốn góp hoặc xác nhận sở hữu cổ phần, bản điều lệ mới, thoả thuận thành viên. Chuyển tiền vào tài khoản cá nhân của người điều hành thay vì tài khoản công ty là một lỗi hay gặp và rất khó chứng minh về sau.
Phần thuế liên quan tới chuyển nhượng vốn, cổ phần nên hỏi người làm thuế, vì cách tính phụ thuộc loại hình và tình huống cụ thể.
Ví dụ giả định: góp vốn vào quán cà phê của người quen
Ví dụ giả định: anh Tùng được một người quen mời góp vốn vào công ty trách nhiệm hữu hạn đang vận hành hai quán cà phê ở Hà Nội. Lời mời rất hấp dẫn: góp một khoản để mở quán thứ ba, nhận một phần lợi nhuận của cả chuỗi. Bản thoả thuận dài hai trang, chủ yếu nói về số tiền và tỷ lệ chia lời.
Khi mang đi hỏi, cố vấn đặt ra mấy câu mà anh Tùng chưa nghĩ tới. Tiền góp sẽ vào tài khoản công ty hay tài khoản cá nhân người quen? Anh có được đăng ký làm thành viên không, hay chỉ là thoả thuận riêng giữa hai người? Hợp đồng thuê mặt bằng của hai quán cũ còn bao lâu, có điều khoản cho chủ nhà lấy lại sớm không? Nếu quán thứ ba lỗ, anh có quyền gì trong quyết định đóng cửa?
Kết quả là bản thoả thuận được viết lại thành hợp đồng góp vốn vào công ty, có đăng ký thay đổi thành viên, có một thoả thuận giữa các thành viên về báo cáo hằng quý và quyền bán lại phần vốn. Việc này kéo dài thêm vài tuần, nhưng nếu không làm thì anh Tùng chỉ có một tờ giấy hai trang với một cá nhân, và rất ít công cụ khi có bất đồng.
Câu hỏi thường gặp
Góp vốn bằng hợp đồng viết tay với chủ công ty có giá trị không?
Một hợp đồng giữa bạn và cá nhân chủ công ty có thể có giá trị giữa hai người, nhưng không tự động làm bạn trở thành thành viên công ty. Muốn được công nhận quyền thành viên, việc góp vốn phải đi qua công ty và được ghi nhận, đăng ký theo quy định.
Có nên góp vốn mà không tham gia điều hành không?
Được, và rất phổ biến. Khi đó các quyền thông tin, quyền biểu quyết với việc lớn và cơ chế rút ra càng quan trọng, vì bạn không có mặt hằng ngày để biết chuyện gì đang diễn ra.
Công ty bảo góp vốn theo hình thức hợp tác kinh doanh thay vì nhận thành viên, khác gì?
Hợp tác kinh doanh là hợp đồng giữa bạn và công ty, bạn không thành chủ sở hữu một phần công ty. Quyền và rủi ro của bạn nằm hết trong hợp đồng hợp tác. Hỏi cố vấn so sánh hai cách với mục tiêu của bạn trước khi chọn.
Được mời góp vốn với cam kết lợi nhuận cố định mỗi tháng thì sao?
Góp vốn thật thì chia lợi nhuận theo kết quả kinh doanh, không ai hứa chắc lời. Cam kết lợi nhuận cố định cao thường là dấu hiệu của việc vay tiền đội lốt góp vốn, thậm chí là mô hình huy động vốn trái phép. Nên dừng lại và hỏi cố vấn trước khi chuyển bất kỳ khoản nào.
Người thân góp vốn vào công ty gia đình có cần giấy tờ chặt chẽ không?
Càng là gia đình càng nên rõ ràng, vì tranh chấp trong gia đình thường kéo theo cả quan hệ. Ghi nhận đúng quyền của từng người giúp tránh những câu hỏi khó khi có người qua đời, ly hôn hay muốn rút ra.
Nhân viên được thưởng phần vốn góp có cần hỏi luật sư không?
Nên hỏi, vì phần thưởng đó thường kèm điều kiện như phải làm đủ số năm, mất quyền khi nghỉ việc, hoặc chỉ là quyền nhận lợi nhuận chứ không phải sở hữu thật. Đọc kỹ văn bản trao thưởng và hỏi phần vốn đó được đăng ký thế nào.